The Nutcracker (Dziadek do orzechów) jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych tytułów baletowych klasycznego repertuaru. Muzykę skomponował Piotr Iljicz Czajkowski, a historia wywodzi się z fantastycznego świata E. T. A. Hoffmanna, za pośrednictwem francuskiej adaptacji Alexandre’a Dumasa. Na scenie rodzinne spotkanie bożonarodzeniowe stopniowo przemienia się w świat zabawek, myszy, śniegu i niezwykłych postaci, dzięki czemu przedstawienie łączy balet narracyjny z dużymi scenami zespołowymi i szeregiem charakterystycznych tańców.
Publiczność często wybiera The Nutcracker ze względu na połączenie znanej partytury i wizualnie wystawnej formy teatralnej. Ten sam tytuł nie zawsze jednak oznacza to samo przedstawienie. Balet istnieje w wielu wersjach choreograficznych, różniących się szczegółami fabuły, scenografią, kostiumami i obsadą ról.
O czym opowiada balet The Nutcracker
Historia rozpoczyna się podczas przyjęcia bożonarodzeniowego w rodzinnym domu. Dziewczynka, która w zależności od wersji nazywa się Clara lub Marie, otrzymuje niezwykłego Dziadka do orzechów. Gdy dom cichnie, znajoma przestrzeń zaczyna się zmieniać: zabawki ożywają, pojawiają się myszy, a Dziadek do orzechów znajduje się w centrum konfliktu, który przemienia codzienną przestrzeń w fantastyczną scenę.
Z tej początkowej sytuacji balet przechodzi do bardziej magicznych scen. Scena śnieżna prowadzi do świata, w którym dominują taneczne divertissements, czyli sekwencje samodzielnych numerów tanecznych przedstawiających różne postacie, rytmy i elementy techniki baletowej. Przejście od rodzinnej historii do wielkiego tanecznego święta sprawia, że struktura przedstawienia jest czytelna także dla publiczności oglądającej balet po raz pierwszy.
Szczegóły fabuły różnią się między produkcjami. W niektórych Drosselmeyer jest tajemniczym inicjatorem całej podróży, w innych mocniej podkreśla się relację Clary i Dziadka do orzechów, a niektóre wersje zmieniają czas i miejsce akcji. Podstawowy motyw pozostaje podobny: rzeczywisty świat otwiera się na fantazję, bez konieczności znajomości przez widza każdego szczegółu historii przed przedstawieniem.
Muzyka Czajkowskiego i najbardziej znane numery
The Nutcracker jest baletem w dwóch aktach do muzyki Piotra Iljicza Czajkowskiego. Partytura powstała na początku lat 90. XIX wieku, a kompozytor wyodrębnił z niej także suitę koncertową, dzięki czemu wiele numerów muzycznych stało się znanych również poza teatrem.
Jeden z najbardziej charakterystycznych dźwięków pojawia się w Tańcu Wieszczki Cukrowej, w którym czelesta nadaje muzyce jasne, dzwonkowe brzmienie. Czajkowski przeplata marsze, walce, tańce charakterystyczne i sceny liryczne, dzięki czemu muzyka towarzyszy przejściu z bardziej realistycznej pierwszej części do bardziej fantastycznego świata drugiego aktu.
Do najbardziej znanych numerów i scen należą:
- Marsz ze sceny przyjęcia bożonarodzeniowego,
- Walc Śnieżynek, duża scena zespołowa kończąca pierwszą część,
- Taniec rosyjski – Trepak, szybki i wyraźnie rytmiczny numer,
- Taniec arabski i chiński,
- Taniec fletów, znany również jako Taniec trzcinowych fletów lub Mirlitons,
- Walc Kwiatów, jeden z największych zespołowych punktów kulminacyjnych drugiego aktu,
- pas de deux Wieszczki Cukrowej i jej partnera, centralna klasyczna sekwencja taneczna finałowej części.
W dużych teatrach partytura jest często wykonywana na żywo. English National Ballet na przykład wykonuje ją z English National Ballet Philharmonic, natomiast produkcje The Royal Ballet korzystają z orkiestry Royal Opera House. Nie jest to informacja, którą można automatycznie odnieść do każdego występu gościnnego lub trasy, dlatego obecność orkiestry na żywo należy sprawdzić dla konkretnego terminu.
Od pierwszej produkcji do licznych wersji choreograficznych
Balet miał premierę w 1892 roku w Teatrze Maryjskim w Sankt Petersburgu. Oryginalny scenariusz wiązany jest z Mariusem Petipą, natomiast premierową inscenizację przygotował Lev Ivanov. Literacki pierwowzór pochodzi z opowiadania Hoffmanna Dziadek do orzechów i Król Myszy, w wersji, która trafiła na scenę baletową za pośrednictwem Dumasa.
Dzisiejsza publiczność nie ogląda więc jednej niezmiennej choreografii z XIX wieku. Na przestrzeni dziesięcioleci The Nutcracker doczekał się wielu nowych inscenizacji. George Balanchine stworzył swoją wersję dla New York City Ballet w 1954 roku i do dziś pozostaje ona częścią aktywnego repertuaru zespołu. The Royal Ballet wykonuje produkcję Petera Wrighta według Leva Ivanova, natomiast nowszą produkcję English National Ballet stworzyli Aaron S. Watkin i Arielle Smith.
Różnice między wersjami nie są wyłącznie techniczne. Mogą zmieniać się imię głównej dziewczynki, sposób przedstawienia przemiany Dziadka do orzechów, rola Drosselmeyera, kolejność scen i dramaturgia drugiego aktu. Dwa przedstawienia zatytułowane The Nutcracker mogą więc wykorzystywać tę samą partyturę Czajkowskiego, a jednocześnie mieć zupełnie inną tożsamość sceniczną.
Scenografia, kostiumy i iluzja teatralna
The Nutcracker jest tytułem szczególnie odpowiednim do dużej produkcji scenicznej. Pierwszy akt zazwyczaj obejmuje rodzinne wnętrze i choinkę, a następnie zmianę skali tworzącą wrażenie wejścia do świata ożywionych zabawek i myszy. Później następuje scena śnieżna, natomiast drugi akt otwiera przestrzeń dla odmiennej kolorystyki i szeregu stylizowanych obrazów tanecznych.
Jeden ze znanych przykładów scenicznej transformacji znajduje się w produkcji Balanchine’a dla New York City Ballet, w której choinka podczas przedstawienia rośnie do monumentalnych rozmiarów. Produkcja English National Ballet umieszcza początek historii w edwardiańskim Londynie i wykorzystuje scenografię oraz kostiumy Dicka Birda, a także światło, wideo i elementy iluzjonistyczne.
Takie różnice pokazują, jak mocno scenografia wpływa na odbiór tego samego baletu. Tradycyjna wersja może podkreślać baśniowość i historyczny wystrój, podczas gdy bardziej współczesna inscenizacja może zmieniać epokę, przestrzeń lub język wizualny bez rezygnacji z muzyki Czajkowskiego i podstawowej struktury historii.
Soliści i corps de ballet
The Nutcracker nie jest baletem opartym na jednym wykonawcy. Główne role wykonują soliści lub pierwsi tancerze zespołu, jednak duża część efektu scenicznego wynika z pracy corps de ballet, grupy tancerzy, która wspólnie tworzy wielkie sceny choreograficzne. Walc Śnieżynek i Walc Kwiatów są typowymi przykładami, w których precyzja całego zespołu jest równie ważna jak pojedyncza wariacja.
Wiele produkcji angażuje również dzieci lub uczniów szkół baletowych. New York City Ballet w swojej produkcji zatrudnia uczniów School of American Ballet, natomiast English National Ballet buduje swoją inscenizację jako dużą produkcję zespołową z tancerzami i muzykami. Obsada głównych ról może zmieniać się między przedstawieniami, dlatego nazwiska solistów należy wiązać z konkretną datą i opublikowaną obsadą.
Ta sama choreografia może więc zyskać inną energię w zależności od interpretacji Clary, Dziadka do orzechów, Wieszczki Cukrowej, jej partnera i Drosselmeyera, podczas gdy struktura całego przedstawienia pozostaje wyraźnie zespołowa.
Ile trwa The Nutcracker i czy ma przerwę
Większość dużych produkcji zachowuje strukturę dwóch aktów, ale całkowity czas trwania nie jest taki sam we wszystkich teatrach. New York City Ballet podaje dla wersji Balanchine’a około 49 minut pierwszego i 41 minut drugiego aktu. English National Ballet wykonuje swoją produkcję w około dwie godziny z jedną przerwą, natomiast produkcje The Royal Ballet również prezentowane są w dwóch częściach z przerwą.
The Nutcracker nie ma więc jednego uniwersalnego czasu trwania. Podczas sprawdzania repertuaru warto zweryfikować informacje dotyczące konkretnego terminu, ponieważ na całkowitą długość wpływają wersja choreograficzna, długość przerwy oraz organizacja samego przedstawienia.
W jakich salach jest wystawiany
The Nutcracker wystawiają narodowe i miejskie zespoły baletowe, wielkie teatry operowe, zespoły objazdowe oraz szkoły baletowe. W Nowym Jorku wersja Balanchine’a związana jest z New York City Ballet i David H. Koch Theater. W Londynie English National Ballet wystawia swoją produkcję w London Coliseum, natomiast The Royal Ballet prezentuje ten tytuł na scenie Royal Opera House.
Ze względu na dużą liczbę lokalnych i objazdowych wersji sam tytuł przedstawienia nie wystarcza, by ocenić, co zobaczy publiczność. Podczas przeglądania repertuaru i biletów warto zwrócić uwagę na nazwę zespołu, choreografa, salę, informacje o orkiestrze, czas trwania oraz zalecenia wiekowe. Ceny biletów zależą od miasta, teatru, terminu i kategorii miejsca, dlatego nie można ich wiarygodnie uogólniać na poziomie samego tytułu.
Czy The Nutcracker jest odpowiedni dla dzieci i publiczności idącej po raz pierwszy na balet
Jasna historia, wizualne przemiany i rozpoznawalna muzyka sprawiają, że The Nutcracker jest częstym wyborem na pierwszy kontakt z baletem. Zalecenia wiekowe nie są jednak uniwersalne. English National Ballet na przykład zaleca swoją produkcję dla widzów w wieku 5+, oferując także specjalne przedstawienia rodzinne i przedstawienia o swobodniejszej formule, natomiast inne teatry mogą mieć odmienne zasady.
W przypadku młodszej publiczności należy również wziąć pod uwagę długość przedstawienia, głośniejszą muzykę orkiestrową, sceny walki z myszami oraz efekty sceniczne i świetlne. Zasady wstępu dzieci najlepiej więc sprawdzać dla konkretnej sali i konkretnego przedstawienia.
Dla dorosłych oglądających klasyczny balet po raz pierwszy przedstawienie jest przejrzyste, ponieważ nie wymaga znajomości złożonego streszczenia fabuły. Duża część drugiego aktu zbudowana jest jako szereg numerów tanecznych, dlatego choreografię, muzykę i obraz sceniczny można śledzić także bez szczegółowej znajomości historii.
Dlaczego The Nutcracker ogląda się na żywo
Partytury Czajkowskiego można słuchać na koncertach i nagraniach, ale przedstawienie baletowe dodaje elementy, których sama muzyka nie posiada: przestrzenne formacje corps de ballet, pracę solistów, zmiany scenografii, kostiumy, światło oraz połączenie ruchu z orkiestrą. W dużych produkcjach szczególnie wyróżniają się przejście z rodzinnego wnętrza do fantastycznego świata, Walc Śnieżynek oraz wielkie sceny drugiego aktu.
The Nutcracker funkcjonuje więc jednocześnie jako balet narracyjny i prezentacja klasycznej techniki tanecznej. Jedna produkcja może być tradycyjna, druga bardziej współczesna, a trzecia dostosowana do sceny objazdowej, lecz rozpoznawalna muzyka Czajkowskiego pozostaje ich wspólnym punktem. Dla publiczności porównującej terminy, sale i bilety szczególnie ważna jest wiedza o tym, którą wersję choreograficzną i który zespół zobaczy, ponieważ właśnie te informacje decydują o tym, jak znany tytuł będzie wyglądał na scenie.