BBC Proms w Gateshead: Crippled Symmetry jako festiwal uważnego słuchania
BBC Proms 24 lipca w Sage Two przedstawia program, który wyraźnie różni się od wielkich wieczorów symfonicznych, z których festiwal jest najbardziej znany. Zamiast pełnej orkiestry i szeregu kompozycji w centrum znajduje się jedno dzieło: Crippled Symmetry Mortona Feldmana. Wykonują je Dinis Sousa na fortepianie i czeleście, Helena Gourd na flecie i flecie basowym oraz Jude Carlton na instrumentach perkusyjnych.
Występ rozpoczyna się o 19:00 i trwa 90 minut bez przerwy. Koncert nie jest ukształtowany jako ciąg krótszych punktów, lecz jako nieprzerwana przestrzeń dźwięku, w której drobne wzory pojawiają się, znikają i powracają w zmienionych relacjach. Publiczność nie śledzi klasycznej dramaturgii z wyraźnym punktem kulminacyjnym, lecz stopniowo wchodzi w wolniejsze odczuwanie czasu.
Koncert jest częścią BBC Proms in the North East, trzydniowego programu łączącego Gateshead, Sunderland i Middlesbrough. Tożsamość festiwalu wykracza poza londyńską Royal Albert Hall: projekty orkiestrowe, nowa muzyka, indie rock, programy chóralne i prezentacje nowych wykonawców zostały rozmieszczone w różnych salach i przestrzeniach publicznych. Crippled Symmetry reprezentuje najbardziej kameralną i eksperymentalną część tego zakresu.
Bilety na to wydarzenie cieszą się dużym zainteresowaniem. Warto zapewnić je sobie z odpowiednim wyprzedzeniem.
Dlaczego Crippled Symmetry jest innym wyborem festiwalowym
Morton Feldman napisał Crippled Symmetry w 1983 roku na flet, fortepian i instrumenty perkusyjne, z wykorzystaniem fletu basowego i czelesty. Dzieło trwa około 90 minut i należy do późnego okresu jego twórczości, kiedy czas trwania, cisza, powtórzenie i niemal niezauważalne zmiany stały się podstawowym materiałem muzyki.
Feldmana interesowały wzory na ręcznie wykonywanych dywanach, a zwłaszcza sposób, w jaki geometryczna regularność zmienia się przez drobne odchylenia. W muzyce podobny efekt słychać w postaci fragmentów, które wydają się znajome, ale nie powracają jako identyczne kopie. Relacje czasu trwania, barwy i gęstości nieustannie się przesuwają.
Flet i flet basowy otwierają zakres od zwiewnych wysokich dźwięków po ciemniejszy rejestr. Fortepian wnosi wyraźne ataki i długie rezonanse, podczas gdy czelesta zmienia powierzchnię dźwięku szklistym tonem. Instrumenty perkusyjne nie służą tutaj mocnemu rytmowi; dzwonki i wibrafon uzupełniają sieć rezonansów.
Dla słuchacza bardziej przydatne jest śledzenie barw i odległości niż poszukiwanie melodii: jak długo dźwięk pozostaje w przestrzeni, kiedy wzór staje się gęstszy i kiedy instrumenty ponownie sprawiają wrażenie całości.
- Program składa się z jednego dzieła Mortona Feldmana.
- Występ trwa 1 godzinę i 30 minut, bez przerwy.
- Skład obejmuje flet i flet basowy, fortepian i czelestę oraz instrumenty perkusyjne.
- Koncert zostanie nagrany do późniejszej emisji w BBC Radio 3.
- Osobom poniżej 14. roku życia musi towarzyszyć osoba dorosła.
Troje wykonawców w przestrzeni wymagającej precyzji
Dinis Sousa jest znany przede wszystkim jako dyrygent i dyrektor muzyczny Royal Northern Sinfonia, ale tutaj zasiada przy fortepianie i czeleście. Zamiast prowadzenia dużej liczby muzyków jego zadaniem jest utrzymanie koncentracji wewnątrz niezwykle wrażliwej, trzyosobowej struktury.
Sousa jest również założycielem i dyrektorem artystycznym Orquestra XXI, a w 2023 roku otrzymał Critics' Circle Young Talent Award za dyrygenturę.
Helena Gourd jest pierwszą flecistką Royal Northern Sinfonia. W Crippled Symmetry przechodzi między fletem a fletem basowym. Flet basowy tworzy niższą i bardziej fizycznie obecną warstwę, podczas gdy standardowy flet może brzmieć jak cienka linia przechodząca przez rezonanse fortepianu i metalu.
Jude Carlton kształcił się w Cambridge i Royal College of Music. Partytura Feldmana wymaga od perkusisty kontroli czasu trwania, miękkości ataku i równowagi między wibrafonem a dzwonkami.
W małym składzie każdy dźwięk pozostaje odsłonięty, dlatego wzajemne słuchanie staje się głównym tematem wykonawczym. Nie zmienia się głośność widowiska, lecz doświadczenie czasu.
Jak koncert wpisuje się w BBC Proms in the North East
Regionalna edycja BBC Proms nie jest skróconą kopią londyńskiego programu. Jej koncepcja opiera się na łączeniu wykonawców, gatunków i przestrzeni północno-wschodniej Anglii. Program na 2026 rok został rozmieszczony pomiędzy historycznymi salami, współczesnym centrum nad rzeką Tyne i otwartą przestrzenią Concourse wewnątrz The Glasshouse.
- W czwartek 23 lipca The Unthanks wystąpią z Royal Northern Sinfonia w Middlesbrough Town Hall.
- Tego samego dnia BBC Introducing Live at The Proms w Sage Two zaprezentuje corto.alto, Maddie Ashman i ATFK.
- W piątek 24 lipca Crippled Symmetry przyniesie współczesną muzykę kameralną do Sage Two.
- Później tego samego wieczoru Nadine Shah wystąpi z Royal Northern Sinfonia na Concourse.
- W sobotę 25 lipca program chóralny zgromadzi BBC Singers, Chorus of Royal Northern Sinfonia, Voices of the River's Edge i Jess Gillam.
- Festiwal zakończy program Mozart and Mendelssohn w The Fire Station w Sunderlandzie.
Dzieło Feldmana nie konkuruje z koncertem Nadine Shah pod względem głośności ani z programem chóralnym pod względem liczby uczestników. Otwiera odmienny sposób słuchania w ramach tego samego festiwalowego weekendu.
Program Nadine Shah i Royal Northern Sinfonia jest osobnym wydarzeniem rozpoczynającym się o 21:00 na Concourse. Harmonogram pozostawia niewiele czasu między zakończeniem występu w Sage Two a początkiem późniejszego programu, dlatego należy wcześniej dokładnie sprawdzić, co obejmuje zakupiony bilet.
Sage Two: dziesięcioboczna sala do słuchania dźwięku z bliska
Sage Two znajduje się wewnątrz The Glasshouse International Centre for Music na Gateshead Quays, przy południowym brzegu rzeki Tyne. Sala jest rozmieszczona na trzech poziomach i w konfiguracji siedzącej mieści do 330 osób. Dla tego wydarzenia najważniejsza jest jej kameralność: wykonawcy znajdują się blisko publiczności, a dźwięk nie musi pokonywać dużego audytorium.
Przestrzeń jest opisywana jako jedyna tego rodzaju dziesięcioboczna sala. Nietypowy plan wpływa na poczucie bliskości i rozchodzenie się dźwięku. Crippled Symmetry jest szczególnie zależne od tego, jak dźwięk utrzymuje się po uderzeniu i jak nakładają się na siebie barwy instrumentów. Publiczność może wyraźnie usłyszeć przejście między fortepianem a czelestą lub różnicę między wibrafonem a dzwonkami.
The Glasshouse otwarto 17 grudnia 2004 roku. Budynek zaprojektowała pracownia Foster + Partners, natomiast Arup pracował nad akustyką. Trzy główne przestrzenie są oddzielone pustkami akustycznymi, aby wydarzenia w jednej sali nie zakłócały programu w drugiej.
Szklana powłoka otwiera widok w stronę Newcastle i mostów nad Tyne. Wcześniejsze przybycie daje czas na orientację i przejście z przestrzeni publicznej do skoncentrowanej atmosfery Sage Two.
Miejsca szybko znikają, a niewielka konfiguracja siedząca Sage Two zwiększa znaczenie odpowiednio wczesnego planowania.
Dojazd transportem publicznym, pieszo i samochodem
Adres centrum to The Glasshouse, St Mary's Square, Gateshead Quays, Gateshead, NE8 2JR. Najbliższą stacją metra jest Gateshead Interchange. Na przejście ze stacji do sali w kierunku rzeki i Gateshead Quays należy przeznaczyć około 15 minut.
Dla posiadaczy biletów dostępne jest praktyczne udogodnienie: przejazd siecią Metro do i ze stacji Gateshead, w tym Shields Ferry, jest dostępny bez dodatkowej opłaty przez dwie godziny przed koncertem i dwie godziny po nim. Podczas kontroli należy okazać bilet na wydarzenie.
Linie autobusowe zatrzymują się przy zachodnim wejściu i na Gateshead Interchange. Osoby przyjeżdżające pociągiem na Newcastle Central mogą kontynuować podróż lokalnym transportem w kierunku Gateshead albo udać się pieszo w stronę Quayside, zależnie od bagażu i dostępnego czasu.
The Glasshouse ma parking za budynkiem, mniej niż 200 metrów od wejścia. Do nawigacji używa się kodu pocztowego NE8 2BA, który różni się od adresu samej sali. System rozpoznaje numery rejestracyjne, nie ma szlabanów wyjazdowych, a płatności dokonuje się kartą w automatach lub cyfrowo przed wyjazdem. Osoby z oznaczeniem Blue Badge mogą korzystać z bezpłatnych miejsc dostępnych po zarejestrowaniu numeru pojazdu w automacie.
Budynek jest w ten piątek otwarty od 17:30. Wcześniejsze przybycie pozostawia wystarczająco dużo czasu na wejście, szatnię, napój i odnalezienie właściwego poziomu w Sage Two bez pośpiechu tuż przed 19:00.
Torby, szatnia, napoje i dostępność
The Glasshouse kontroluje torby przy wejściu. Małe torby można wnieść, ale plecaki wszystkich rozmiarów i torby większe niż format A4, czyli 210 x 297 milimetrów, muszą zostać pozostawione w szatni. Szatnia znajduje się obok kasy w pobliżu zachodniego wejścia i podczas występów działa bez obowiązkowej opłaty.
Dla osób z potrzebami medycznymi lub szczególnymi wymaganiami możliwe są wyjątki od zasad dotyczących toreb, lecz ustalenia należy poczynić przed przybyciem. Sage Two ma siedzenia o szerokości 52 centymetrów, a w środkowej części pierwszego poziomu niektóre siedzenia nie mają stałych podłokietników. Centrum prowadzi program wsparcia dostępności i oferuje zarejestrowanym użytkownikom możliwość uzyskania biletu dla osobistego asystenta.
Punkty gastronomiczne w budynku nie przyjmują gotówki. W Sage Two otwarte napoje są dozwolone na pierwszym poziomie, natomiast zamknięte plastikowe butelki można wnosić na wszystkie poziomy. Ponieważ podczas występu nie ma przerwy, warto przygotować wszystko, co potrzebne, przed wejściem do sali.
- Przyjdź odpowiednio wcześnie, aby przejść kontrolę torby i zorientować się w trzypoziomowej sali.
- Większy plecak lub torbę pozostaw w szatni przed rozpoczęciem.
- Wyłącz dźwięk i światło w telefonie przed pierwszymi dźwiękami.
- Przygotuj się na 90 minut nieprzerwanego występu.
- Szczegóły dotyczące dostępnego miejsca lub wyjątku medycznego ustal z wyprzedzeniem.
Jakiej atmosfery mogą oczekiwać osoby odwiedzające po raz pierwszy
Nie jest to festiwalowy wieczór, podczas którego publiczność stale wchodzi i wychodzi pomiędzy utworami. Muzyka Feldmana zależy od ciągłości i bardzo cichych relacji, dlatego atmosfera będzie spokojniejsza i bardziej skupiona niż podczas większości programów BBC Proms. Najlepszym przygotowaniem nie jest szczegółowa znajomość partytury, lecz gotowość do zaakceptowania wolniejszego tempa słuchania.
Po pierwszych minutach ucho dostosowuje się do drobnych różnic: jeden dźwięk trwa dłużej od poprzedniego, metaliczna barwa przez chwilę pozostaje sama, flet basowy rozszerza przestrzeń w stronę niższego rejestru, a fortepian i czelesta zmieniają poczucie odległości. Feldmanowskie wykorzystanie czasu trwania nie jest próbą wytrzymałości, lecz narzędziem oddzielającym słuchacza od rytmu codzienności.
Sage Two zmniejsza dystans między sceną a siedzeniami. Publiczność może zauważyć fizyczną pracę wykonawców, zmiany instrumentów i momenty, w których troje muzyków zestraja się bez dyrygenta. Ta widoczna koncentracja nadaje koncertowi napięcie, chociaż muzyka pozostaje cicha.
Profil publiczności może być szerszy, niż sugeruje tytuł współczesnego utworu kameralnego. Koncert zainteresuje znawców Feldmana i muzyki eksperymentalnej, ale także słuchaczy ambientu, minimalizmu, sztuki współczesnej i instalacji dźwiękowych. Jako pierwsze spotkanie z BBC Proms jest to nietypowy, ale wyraźny przykład szerokiego zakresu festiwalu.
Sprzedaż biletów na to wydarzenie trwa. Ze względu na ograniczoną dostępność i niewielki format sali warto wcześniej zaplanować przybycie i miejsce.
Gateshead Quays przed występem i po nim
The Glasshouse stoi na Gateshead Quays, naprzeciwko Newcastle Quayside. Oba brzegi łączy szereg mostów, w tym Tyne Bridge i pieszy Gateshead Millennium Bridge. W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się BALTIC Centre for Contemporary Art, dlatego koncert można połączyć z krótszym zwiedzaniem współczesnej architektury i sztuki nad rzeką.
Newcastle i Gateshead są połączone trasami pieszymi i lokalnym transportem między oboma brzegami Tyne.
Crippled Symmetry kończy się około 20:30. Osobom, które nie wybierają się na późniejszy program festiwalowy, pozostaje czas na powrót w stronę Gateshead Interchange lub spacer nad rzeką. Ci, którzy zostają w budynku, powinni pamiętać, że o 21:00 atmosfera zmienia się wraz z przybyciem publiczności na występ Nadine Shah i Royal Northern Sinfonia.
Źródła:
- The Glasshouse International Centre for Music - godzina rozpoczęcia, czas trwania bez przerwy, zasada dotycząca wieku, wykonawcy, instrumenty, nagranie dla BBC Radio 3, zasady dotyczące toreb, szatni, napojów, dostępności, godziny otwarcia, parking i transport publiczny.
- The Glasshouse press centre - harmonogram BBC Proms in the North East 2026, kontekst programu regionalnego i potwierdzeni uczestnicy.
- Universal Edition - rok powstania, instrumentacja i przybliżony czas trwania kompozycji Crippled Symmetry.
- Dinis Sousa, Royal Northern Sinfonia i The Glasshouse - informacje biograficzne o Dinis Sousa, Helenie Gourd i Jude Carltonie.
- NewcastleGateshead - adres, harmonogram festiwalu i kontekst Gateshead Quays.