Walter Mzembi rozpoczął obronę przed Wysokim Sądem w Harare w sprawie państwowych ekranów LED po wielomiesięcznym areszcie

Proces Waltera Mzembiego: były minister turystyki z więzienia rozpoczął obronę w sprawie „ekranów TV”

Były zimbabwański minister turystyki i hotelarstwa oraz dawny szef dyplomacji dr Walter Mzembi 3 marca 2026 r. po raz pierwszy formalnie przedstawił obronę przed Wysokim Sądem w Harare, po wielomiesięcznym areszcie i postępowaniu, które w oczach opinii publicznej przeciągnęło się do niemal dziewięciu miesięcy. Sprawa, w lokalnych mediach i aktach sądowych często opisywana jako „sprawa ekranów TV”, stała się jednym z najczęściej śledzonych procesów antykorupcyjnych w kraju, ponieważ łączy kwestie zarządzania majątkiem państwowym, relacji polityki z dużymi wspólnotami religijnymi oraz szerszą debatę o tym, jak w Zimbabwe wymierza się sprawiedliwość w sprawach sięgających epoki rządów Roberta Mugabe.

Co zarzuca się Mzembiemu

Sedno zarzutów dotyczy czterech dużych systemów LED do publicznego oglądania wydarzeń (Public Viewing Area – PVA), kupionych za państwowe pieniądze przed Mistrzostwami Świata w Piłce Nożnej 2010, gdy Republiką Południowej Afryki była gospodarzem turnieju. Według prokuratury w latach 2011–2014 Mzembi, wykorzystując stanowisko ministra, umożliwił przekazanie do użytkowania prywatnym organizacjom religijnym sprzętu, który miał służyć społeczeństwu i programom państwowym, bez wymaganych procedur i bez zgody Ministerstwa Finansów (Treasury). W publicznie dostępnych raportach podaje się, że wartość czterech spornych systemów wynosi około 200 000 dolarów amerykańskich, a w tle sprawy wspomina się o szerszym pakiecie zakupów szacowanym na około 2 miliony dolarów za łącznie 40 ekranów przeznaczonych do stref kibica i promocji turystyki.

W akcie oskarżenia jako odbiorców sprzętu wskazano United Family International Church w Harare, kierowany przez kaznodzieję Emmanuela Makandiwę, następnie Prophetic Healing and Deliverance (PHD) Ministries kaznodziei Waltera Magayi oraz Zion Christian Church w Masvingo. Prokuratura państwowa, przy wsparciu śledczych Zimbabwejskiej Komisji ds. Zwalczania Korupcji (ZACC), twierdzi, że majątku państwowego nie można „darować” ani trwale przekazywać podmiotom prywatnym bez właściwej procedury, udokumentowanej decyzji i zgody finansowej, a działania w tej sprawie stanowiły nadużycie funkcji publicznej i wyrządziły szkodę resortowi turystyki.

Kluczowy spór prawny: „darowizna” czy „wypożyczenie”

Jednym z najważniejszych punktów postępowania – i powodem, dla którego procesy w Zimbabwe często wykraczają poza granice klasycznego postępowania karnego – jest kwestia, jak prawnie zakwalifikować przekazanie sprzętu. We wcześniejszych etapach postępowania część świadków, w tym wysocy urzędnicy administracji państwowej, zeznawała, że ministrowie zasadniczo nie są „osobami odpowiedzialnymi księgowo” za majątek ministerstwa, lecz że tę rolę pełnią stali sekretarze (Permanent Secretaries) jako „accounting officers”. Zgodnie z tą interpretacją minister może wydawać wytyczne polityczne, ale formalną odpowiedzialność za ewidencję, przechowywanie i dysponowanie majątkiem oraz za realizację wymaganych procedur ponosi służba cywilna.

Obrona właśnie na tej granicy buduje kluczowy argument: Mzembi utrzymuje, że nie była to trwała darowizna, lecz tymczasowe wypożyczenie w ramach państwowej polityki rozwoju „turystyki religijnej”, a sprzęt po przekazaniu pozostał ujęty w ewidencji jako majątek państwowy. W relacjach z rozprawy wskazuje się, że sądowi przedstawiono rejestry majątku Ministerstwa Turystyki, z których – zdaniem obrony – wynika, że systemy PVA także po 2014 r. figurowały jako własność państwa, co mogłoby wesprzeć tezę, że nie doszło do „zbycia” majątku. Prokuratura z kolei podkreśla, że już sam fakt, iż prywatne kościoły otrzymały i zatrzymały sprzęt, bez odpowiedniej zgody i udokumentowanej procedury, jest wystarczająco silną przesłanką, że doszło do niedozwolonego rozporządzenia.

Jak sąd doszedł do obrony: oddalono wniosek o uniewinnienie

Przełomowy moment nastąpił w połowie lutego 2026 r., gdy Wysoki Sąd oddalił wniosek Mzembiego o uniewinnienie po zakończeniu postępowania dowodowego prokuratury. Sędzia Benjamin Chikowero uznał, że prokuratura przedstawiła wystarczające elementy „prima facie” i że oskarżony musi odpowiedzieć, dlaczego państwowy sprzęt trafił do prywatnych kościołów oraz czy przestrzegano wymaganych procedur. W uzasadnieniu cytowanym przez media stwierdzono, że „w aktach znajduje się dowód wymagający odpowiedzi oskarżonego”, podkreślając, że chodzi o majątek, który nie był osobistą własnością oskarżonego i którego rozporządzenie wymagało zastosowania procedur.

Decyzją sądu obrona otrzymała możliwość przedstawienia swojej wersji wydarzeń w dniach 3 i 4 marca 2026 r. Właśnie 3 marca Mzembi – według relacji z rozprawy – po raz pierwszy bezpośrednio zaczął przedstawiać obronę, a kontynuację wyznaczono na następny dzień.

Obrona z więzienia: kontekst polityczny i wersja wydarzeń Mzembiego

Mzembi wrócił na salę rozpraw jako tymczasowo aresztowany, po tym jak w czerwcu 2025 r. został zatrzymany po powrocie do Zimbabwe z zagranicy i po kilku nieudanych wnioskach o kaucję. Jego sympatycy i część międzynarodowej społeczności turystycznej publicznie okazywali poparcie, twierdząc, że postępowanie stało się symbolem politycznych rozliczeń z postaciami z okresu sprzed zmiany władzy w 2017 r. Krytycy natomiast wskazują, że to test wiarygodności instytucji antykorupcyjnych i że w państwie z długotrwałymi trudnościami gospodarczymi trzeba wyjaśnić, jak zarządzano publicznymi pieniędzmi i majątkiem.

W swojej obronie Mzembi – według relacji – zaczął od szerszego opisu pracy w Ministerstwie Turystyki po 2009 r., kiedy resort wydzielono z Ministerstwa Środowiska i kiedy – jak twierdzi – był praktycznie „budowany od zera”. Powiedział, że ministerstwo miało wówczas bardzo niewielu urzędników i że jego zadaniem było opracowanie strategii odbudowy turystyki w okresie kryzysu politycznego oraz po kontrowersyjnych reformach rolnych, które pogorszyły międzynarodowe postrzeganie kraju. Szczególnie podkreślał działania w czasie Rządu Jedności Narodowej (GNU), gdy ZANU-PF i MDC dzieliły władzę, a polityki publiczne często przechodziły przez złożone kompromisy.

W tym kontekście Mzembi twierdzi, że projekt publicznych stref kibica i ekranów PVA był częścią szerszej państwowej strategii budowania marki i promocji, wywodzącej się z organu rządowego znanego jako Sports, Tourism, Image and Communications Task Force (STIC), a później zatwierdzonej przez gabinet. W jego interpretacji resort turystyki otrzymał rolę ministerstwa wdrożeniowego do tworzenia stref kibica w całym kraju, a celem było połączenie sportu, zgromadzeń publicznych i promocji turystyki.

Dlaczego ekrany trafiły do kościołów

Według obrony Mzembiego część sprzętu dotarła późno i nie była w pełni wykorzystywana podczas MŚ 2010, po czym rząd szukał planu dalszego wykorzystania. Wtedy – jak twierdzi – pojawił się pomysł, by poprzez program „turystyki religijnej” wspierać masowe zgromadzenia, które mogą generować podróże, noclegi i wydatki – czyli klasyczne efekty turystyczne. Mzembi miał w sądzie podkreślać, że różnica między darowizną a wypożyczeniem jest kluczowa: wypożyczenie oznacza, że majątek pozostaje w księgach państwa, a użytkownik przejmuje obowiązek przechowywania i zarządzania sprzętem.

W tym samym ujęciu obrona podaje, że trzy wspólnoty religijne wybrano ze względu na spodziewaną dużą liczbę uczestników i potencjał przyciągania gości z kraju i z zagranicy. W relacjach wspomina się, że Mzembi twierdził, iż decyzje były „sprawą gabinetu”, a niektórych przekazań sprzętu dokonywali także inni ministrowie, w tym ówczesny minister obrony Emmerson Mnangagwa (obecnie prezydent) oraz ówczesny minister Ignatius Chombo, co – według obrony – wskazywałoby, że nie była to osobista inicjatywa jednego człowieka.

Argument o procedurze: gdzie jest granica między błędem administracyjnym a przestępstwem

Jednym z najbardziej wrażliwych elementów postępowania jest pytanie, czy ewentualny brak zgody Ministerstwa Finansów należy traktować jako przestępstwo, czy jako uchybienie administracyjne w ramach administracji państwowej. Mzembi twierdzi, że minister, gdy otrzyma polityczną dyrektywę prezydenta lub gabinetu, może uruchomić program, podczas gdy formalne zgody i dokumentacja są domykane przez aparat służby cywilnej, w tym stałych sekretarzy, audyty wewnętrzne i zwykłe mechanizmy nadzoru. Jako ważną okoliczność wskazuje fakt, że – według jego słów – przez kilka lat audyty wewnętrzne i zewnętrzne nie oznaczyły spornych transakcji „flagami”, co obrona interpretuje jako przesłankę, że system administracyjny działał wówczas za cichą zgodą lub przynajmniej bez wyraźnego ostrzeżenia, że to nieprawidłowość.

Prokuratura jednak twierdzi przeciwnie: śledczy ZACC wskazują, że weryfikacja dokumentacji wykazała, iż dla niektórych innych wypożyczeń lub przekazań sprzętu istniały zgody i pisemne warunki Ministerstwa Finansów, natomiast w przypadku trzech kościołów takiej zgody nie znaleziono. W niektórych relacjach podaje się też, że przedstawiciele kościołów potwierdzili, iż nadal posiadają sprzęt, co dla prokuratury stanowi dodatkowy element w wykazywaniu, że majątek został w praktyce wyłączony spod kontroli państwa.

Kwestia konstytucyjna i ustawa z 2023 r.: czy można zastosować surowszy standard dowodowy

Poza sporem o procedurę sprawa ma też warstwę argumentacji konstytucyjnej. W publicznie dostępnych analizach podkreśla się, że obrona odwołuje się do zasady zakazu retroaktywnej odpowiedzialności karnej: jeśli norma prawna definiująca elementy przestępstwa została zmieniona w 2023 r., pojawia się pytanie, według jakiego standardu ocenia się działania z lat 2011–2014. Część komentatorów wskazuje, że otwiera to kwestię pewności prawa, bo gwarancje konstytucyjne chronią prawo obywateli, by nie byli skazywani za czyny, które w chwili popełnienia nie były przestępstwem w takiej postaci, w jakiej dziś się je zarzuca.

Z drugiej strony sąd dotąd – przynajmniej według dostępnych relacji – skłaniał się ku temu, by pozwolić na dyskusję tych kwestii w ramach pełnego postępowania, w tym obrony, zamiast zakończyć sprawę na podstawach proceduralnych. Właśnie dlatego dni obrony są kluczowe: mają pokazać, czy przekazanie sprzętu rzeczywiście było częścią oficjalnej polityki i zbiorowego podejmowania decyzji, czy też prokuratura ma rację, twierdząc, że oskarżony musiał wiedzieć, iż majątku państwowego nie można przekazywać prywatnym podmiotom bez ściśle określonych kroków.

Szerszy obraz: turystyka, reputacja państwa i zaufanie do instytucji

Sprawa Mzembiego nie jest już tylko osobistą batalią prawną; przeniosła się do debaty o reputacji Zimbabwe jako destynacji turystycznej i o stabilności państwa prawa. Podczas gdy państwo w kampaniach międzynarodowych podkreśla bezpieczeństwo, atrakcje przyrodnicze i możliwości inwestycyjne, fakt, że dawny symbol dyplomacji turystycznej pozostaje przez miesiące w areszcie przed ostatecznym przedstawieniem obrony, staje się tematem także poza krajem. W sektorze turystycznym często postrzega się to przez pryzmat „percepcji ryzyka”: inwestorzy i podróżni oceniają nie tylko piękno natury, lecz także stabilność polityczną, przewidywalność instytucji i sposób rozwiązywania sporów.

W krajowej opinii publicznej sprawa uwidacznia napięcie między potrzebą ścigania nadużyć a kwestią selektywności. Po 2017 r. Zimbabwe wielokrotnie zapowiadało wzmocnienie działań antykorupcyjnych i ściganie spraw z wcześniejszych okresów, jednak praktyce często towarzyszą podejrzenia o motywację polityczną. Proces, w którym oskarżonym jest znana postać dawnej władzy, a kluczowa część historii obejmuje trzy duże charyzmatyczne kościoły, dodatkowo zwiększa zainteresowanie i wrażliwość.

Co dalej po pierwszym dniu obrony

Po tym jak Mzembi 3 marca 2026 r. rozpoczął przedstawianie obrony, kontynuacja postępowania przed Wysokim Sądem oczekiwana jest 4 marca. Na tym etapie kluczowe będzie, czy obrona zdoła poprzeć twierdzenia o decyzji gabinetu, dyrektywie prezydenckiej i statusie sprzętu jako majątku „wypożyczonego”, który pozostał w rejestrach państwowych. Prokuratura natomiast będzie starała się wykazać, że formalne procedury nie zostały dopełnione, że brak zgody Ministerstwa Finansów był znany lub musiał być znany oskarżonemu, i że w ten sposób powstała szkoda lub przynajmniej poważne ryzyko dla zgodnego z prawem zarządzania zasobami publicznymi.

Niezależnie od finału postępowanie pozostanie ważnym wskaźnikiem: dla części opinii publicznej to test niezależności sądownictwa i konsekwencji polityki antykorupcyjnej, a dla sektora turystycznego i międzynarodowych obserwatorów miara tego, na ile Zimbabwe potrafi prowadzić wrażliwe procesy w sposób przejrzysty i przewidywalny.

Źródła:
- NewsDay Zimbabwe – relacja o decyzji sądu, że Mzembi musi przedstawić obronę, oraz o kontynuacji rozprawy 3–4 marca 2026 r. (link)
- The Herald (Zimpapers) – relacja o rozpoczęciu procesu i zarzutach dotyczących czterech ekranów LED oraz procedury zatwierdzania (link)
- Africa Briefing – analiza zagadnień prawnych, w tym argumentów o nieretroaktywności i artykule konstytucji zakazującym retroaktywnego karania (link)
- Nehanda Radio – relacja z procesu o zeznaniach, że ministrowie nie są osobami księgowo odpowiedzialnymi, o roli stałych sekretarzy i zgodzie Ministerstwa Finansów (link)
- eTurboNews – relacja z pierwszego dnia obrony 3 marca 2026 r., w tym twierdzenia Mzembiego o STIC, strefach kibica i różnicy między wypożyczeniem a darowizną (link)