Dwaj kosmiczni pionierzy NASA – Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba i łazik Curiosity na Marsie – zostali włączeni do „Best Inventions Hall of Fame”, specjalnego panteonu wynalazków, który magazyn TIME utworzył w tym roku z okazji ćwierćwiecza swojego wyboru najlepszych innowacji. W towarzystwie 25 najbardziej wpływowych wynalazków współczesnej epoki znalazły się również te dwie maszyny, które, każda na swój sposób, zmieniły sposób, w jaki patrzymy na wszechświat i nasze własne miejsce w nim.

TIME buduje ten „Hall of Fame” na tradycji zapoczątkowanej w 2000 roku, kiedy po raz pierwszy opublikował listę „Best Inventions”. W międzyczasie na tych listach wymieniały się smartfony, szczepionki mRNA, nowe generacje samochodów elektrycznych, sztuczna inteligencja i szereg innych technologii, które zredefiniowały codzienne życie. Włączenie Webba i Curiosity do tego elitarnego towarzystwa nie oznacza tylko, że są technicznie fascynujące, ale że swoimi odkryciami, danymi i pobudzaniem publicznej ciekawości zostawiły widoczny ślad na całej planecie.

Za tą decyzją stoi wielomiesięczny proces, w którym TIME, wraz z propozycjami własnych redaktorów i korespondentów z całego świata, ocenia kandydatów według kryteriów takich jak oryginalność, ambicja, długotrwała skuteczność i globalny wpływ. W tym kontekście teleskop kosmiczny umieszczony około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi i robotyczne laboratorium, które już od ponad dekady jeździ po powierzchni Marsa, wyróżniają się nie tylko jako projekty naukowe, ale jako symbole ludzkiej wytrwałości.

Jak TIME buduje swój „Hall of Fame” innowacji

Lista najlepszych wynalazków TIME nigdy nie była zwykłą paradą technologiczną. Redakcja systematycznie szuka projektów, które zmieniają społeczeństwo, opiekę zdrowotną, naukę i ekonomię – od wielkich rozwiązań infrastrukturalnych po urządzenia, które dzisiaj codziennie trzymamy w kieszeni. Z nowym „Hall of Fame” redaktorzy postanowili zrobić przekrój przez 25 lat i wyodrębnić wynalazki, które okazały się wytrzymałe w czasie: te, które są dziś równie istotne jak w momencie, gdy zostały zaprezentowane.

Do tej grupy weszły produkty i rozwiązania, które naznaczyły całe branże – od pionierskich smartfonów, przez platformy do udostępniania wideo, aż po osiągnięcia medyczne, które zmieniły przebieg pandemii. W tej samej galerii znaleźli się również Webb i Curiosity, jako przedstawiciele kategorii, która często wydaje się abstrakcyjna, ale w praktyce silnie kształtuje codzienność: nauka fundamentalna i badania kosmosu.

TIME podkreśla przy tym kilka kluczowych kryteriów. Pierwszym jest oryginalność – w jakim stopniu wynalazek wprowadza zupełnie nowe podejście do problemu. Drugim jest kontynuacja skuteczności: czy technologia traci blask po kilku latach, czy wręcz przeciwnie, czas działa na jej korzyść, ponieważ z biegiem lat otwiera nowe możliwości. Trzecim jest ambicja, czyli gotowość do przesunięcia granic możliwego poprzez ryzyko i innowację. I wreszcie, wpływ – od cytowań naukowych i opublikowanych prac do tego, jak bardzo zmienił się sposób, w jaki myślimy o świecie.

James Webb: najpotężniejsze okno na głęboki wszechświat

Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba często jest opisywany jako następca legendarnego Hubble’a, ale w praktyce jest to instrument, który otworzył zupełnie nową epokę astronomiczną. Webb został wystrzelony pod koniec 2021 roku na rakiecie Ariane 5 z Gujany Francuskiej i umieszczony na orbicie wokół punktu L2 układu Słońce–Ziemia, około 1,5 miliona kilometrów od naszej planety. Tam, chroniony ogromną wielowarstwową osłoną przeciwsłoneczną, obserwuje wszechświat głównie w zakresie podczerwieni, gdzie może zajrzeć przez obłoki gazu i pyłu, w których rodzą się gwiazdy i galaktyki.

Najbardziej rzucającą się w oczy częścią Webba jest zwierciadło główne o średnicy 6,5 metra złożone z 18 segmentów pokrytych złotem. Każdy segment jest precyzyjnie regulowany, aby cały system funkcjonował jako jedno idealnie wyrównane zwierciadło. Kombinacja dużej średnicy i czułych detektorów umożliwia teleskopowi rejestrowanie światła obiektów tak odległych, że powstały setki milionów lat po Wielkim Wybuchu. Dla porównania, Hubble, wciąż niezwykle cenny instrument, ma zwierciadło główne o średnicy 2,4 metra i pracuje przeważnie w widzialnej i ultrafioletowej części widma.

Od pierwszych zdjęć naukowych Webb dostarczył katalog odkryć, które przeobraziły kosmologię i naukę planetarną. Astronomowie za jego pomocą zidentyfikowali niektóre z najstarszych znanych galaktyk, przeanalizowali skład chemiczny atmosfer egzoplanet oraz śledzili złożone procesy powstawania gwiazd w mgławicach. Niedawne obserwacje wykazały na przykład egzoplanety z atmosferami, które zaskakują swoją trwałością pomimo bliskości macierzystych gwiazd, a także „gorące Jowisze”, które tracą gaz w długich ogonach, co wywołało nową dyskusję na temat tego, jak planety tracą atmosfery w ekstremalnych warunkach.

Webb odkrył również ślady niezwykle masywnych, tak zwanych „potwornych” gwiazd we wczesnej historii wszechświata. Ich obecność pomaga wyjaśnić, jak w stosunkowo krótkim czasie po Wielkim Wybuchu powstały supermasywne czarne dziury w centrach galaktyk. Dla naukowców takie dane nie są tylko kolejną pozycją w katalogu, ale kluczowymi punktami, które testują i zmieniają istniejące modele teoretyczne.

Dziedzictwo technologiczne Webba poza astronomią

Całkowite złożenie i uruchomienie Webba było cudem inżynieryjnym samym w sobie. Teleskop musiał się „rozpakować” w kosmosie poprzez setki następujących po sobie manewrów – od otwarcia osłony przeciwsłonecznej wielkości kortu tenisowego do precyzyjnego rozmieszczenia segmentów zwierciadła. Ta faza była tak ryzykowna, że wielu w NASA opisywało ją jako „30 dni terroru”. Ale właśnie z powodu tych wymagań opracowano technologie, które dziś znajdują zastosowanie daleko poza astronomią.

Niezwykle precyzyjna optyka i zaawansowane detektory, stworzone do rozpoznawania najsłabszego blasku podczerwonego odległych galaktyk, zostały wprowadzone do rozwoju najwyższej klasy kamer, urządzeń medycznych i czujników przemysłowych. Techniki powlekania soczewek, które zwiększają refleksyjność w specyficznych długościach fal, są wykorzystywane przy produkcji soczewek kontaktowych i wyrafinowanych obiektywów. Zaawansowane systemy kontroli temperatury i naprężeń materiałów, opracowane, aby czułe instrumenty działały w temperaturach niższych niż –200 °C, są stosowane w produkcji półprzewodników i precyzyjnej inspekcji łopatek turbin oraz komponentów silników lotniczych.

Taki transfer technologii nie jest przypadkowym produktem ubocznym, ale częścią szerszej logiki programów kosmicznych: inwestowanie w ryzykowny, ale rewolucyjny projekt kończy się narzędziami i wiedzą, które wracają do codziennego życia. TIME uznał właśnie to za jedną z kluczowych wartości Webba – fakt, że teleskop, chociaż jest fizycznie nieosiągalny, ma bardzo namacalny wpływ na przemysł, innowacje i przyszłe pokolenia naukowe.

Curiosity: laboratorium wielkości samochodu na Czerwonej Planecie

Jeśli Webb jest symbolem spojrzenia w głęboki kosmos, Curiosity jest symbolem wytrwałego badania naszego sąsiada, Marsa. Łazik jest częścią misji NASA Mars Science Laboratory, wystrzelonej pod koniec 2011 roku, a na powierzchni Czerwonej Planety wylądował w sierpniu 2012 roku w kraterze Gale. Curiosity jest największym i najbardziej złożonym łazikiem, jaki kiedykolwiek wysłano na Marsa – jest wielkości mniejszego samochodu, z ramieniem robotycznym, wiertłami, spektrometrami, kamerami i całym laboratorium chemicznym w swoich „trzewiach”.

Jego spektakularne lądowanie przeszło do historii misji kosmicznych: zamiast klasycznych poduszek powietrznych lub prostego hamowania rakietowego, Curiosity został opuszczony za pomocą robotycznego „podniebnego dźwigu” (sky crane), czyli systemu, który unosząc się nad powierzchnią Marsa powoli opuścił łazik na grunt na linach, a następnie odleciał dalej, aby nie uszkodzić pojazdu. Ta koncepcja, choć niezwykle ryzykowna, otworzyła drzwi do wysyłania cięższych i bardziej złożonych ładunków na Marsa – co jest kluczowym warunkiem wstępnym dla przyszłych misji z załogą ludzką.

Głównym zadaniem naukowym Curiosity od pierwszego dnia była odpowiedź na pytanie: czy Mars mógł być kiedyś zdatny do zamieszkania? W przeciwieństwie do niektórych wcześniejszych misji, które skupiały się na śladach wody w lodzie lub atmosferze, ten łazik bada skały, glebę i osady, aby zrekonstruować historię środowiska i ocenić, czy w przeszłości istniały warunki odpowiednie dla życia mikrobiologicznego.

Co Curiosity odkrył nam o Marsie

W ciągu ponad dekady badania krateru Gale, Curiosity odkrył przekonujące dowody na to, że na tym obszarze kiedyś istniało jezioro, które mogło trwać miliony lat. Analiza warstwowych skał osadowych, nanosów rzecznych i minerałów ilastych pokazuje, że woda w tym środowisku była stosunkowo łagodna, niezbyt kwaśna ani słona, o składzie chemicznym korzystnym dla mikroorganizmów. W niektórych skałach zidentyfikowano również różnorodną paletę cząsteczek organicznych, co dodatkowo potwierdza, że Mars w dalekiej przeszłości miał potencjał dla życia.

Curiosity wielokrotnie analizował również skład marsjańskiej atmosfery, śledząc między innymi zmiany w poziomie metanu. Chociaż pochodzenie tych zmian jest nadal przedmiotem dyskusji – mogą być wynikiem procesów geologicznych, ale także hipotetycznej aktywności biologicznej – fakt, że metan zmienia się sezonowo, sugeruje, że Mars jest bardziej dynamiczną planetą, niż długo przypuszczano. Oprócz tego łazik w pyle i skale znalazł ślady wody związanej w minerałach oraz bogactwo minerałów uwodnionych, które świadczą o złożonej historii wodnej planety.

Nowsze znaleziska, w tym odkrycie minerałów takich jak syderyt (węglan żelaza) w określonych warstwach, rzucają dodatkowe światło na historię klimatyczną Marsa. Te minerały wskazują na to, że w poszczególnych okresach warunki w jeziorze były stabilne wystarczająco długo, aby uformowały się skały węglanowe, co jest kolejnym elementem układanki o tym, jak Mars ze stosunkowo łagodnego świata zmienił się w zimną, dziś głównie nieprzyjazną pustynię.

Curiosity zbadał również skały, które zachowują ślady fal i drobnych zmarszczek na dnie dawnych jezior, co sugeruje, że część marsjańskich powierzchni wodnych była otwarta i wystawiona na wiatr, a nie trwale zamarznięta. Takie struktury przypominają płycizny na Ziemi, gdzie wiatr i fale kształtują charakterystyczne wzory na dnie. Dla naukowców jest to dodatkowe potwierdzenie, że na Marsie istniały okresy ze stosunkowo łagodnym klimatem i długotrwałymi wodami ciekłymi.

Curiosity jako zwiadowca dla przyszłych astronautów

Oprócz badań geologicznych i klimatycznych, Curiosity ma również zadanie przygotowania terenu dla przyszłych misji ludzkich. W ramach tego znajduje się na nim instrument RAD (Radiation Assessment Detector), który stale mierzy poziomy promieniowania na powierzchni Marsa. Te dane są porównywane z pomiarami podczas podróży między Ziemią a Marsem, co pomaga oszacować, na ile astronauci byliby narażeni na promieniowanie kosmiczne, jak długo mogliby przebywać na powierzchni i jakiej ochrony by potrzebowali.

Wyniki RAD są ważne nie tylko dla medycznego i inżynieryjnego przygotowania misji, ale także dla planowania infrastruktury na Marsie – od możliwych lokalizacji baz do sposobu, w jaki wykorzystywano by naturalne schronienia, takie jak jaskinie lub większe skały. W połączeniu z danymi o temperaturach, ciśnieniu i burzach pyłowych, Curiosity w ten sposób powoli zamienia krater Gale w swoisty „poligon doświadczalny” dla przyszłych ludzkich ekspedycji.

Oprócz RAD, łazik posiada również instrumenty meteorologiczne, które śledzą wiatr, temperaturę i zmiany w atmosferze. Długa seria czasowa danych umożliwia naukowcom lepsze zrozumienie marsjańskich cykli rocznych, zmian sezonowych i zjawisk ekstremalnych, takich jak burze pyłowe, które mogą ogarnąć całą planetę. Wszystkie te elementy są bezpośrednio istotne dla projektowania przyszłych osiedli i planowania działań na powierzchni.

Kosmiczny tandem zmieniający spojrzenie na wszechświat

Włączenie Webba i Curiosity do „Hall of Fame” TIME to przypomnienie, że badania kosmosu nie są luksusem, ale długoterminową inwestycją w wiedzę i technologię. Webb pokazuje nam, jak formowały się galaktyki i gwiazdy we wczesnych fazach wszechświata, ale także jak dzisiaj wyglądają atmosfery planet poza Układem Słonecznym. Curiosity z drugiej strony rekonstruuje historię Marsa warstwa po warstwie, szukając śladów dawnych jezior, rzek i potencjalnego życia.

Razem te dwa projekty tworzą most między kosmicznymi skalami a bardzo konkretnymi pytaniami. Podczas gdy Webb, patrząc głęboko w przeszłość wszechświata, pomaga naukowcom zrozumieć, jak powstają planety i warunki do życia, Curiosity zapewnia realistyczny wgląd w to, jak wyglądałby świat, który kiedyś być może był podobny do Ziemi, a następnie dramatycznie się zmienił. Porównanie tych dwóch końców spektrum – wczesny wszechświat i sąsiednia planeta – jest kluczowe dla zrozumienia, jak bardzo Ziemia jest naprawdę wyjątkowa.

Uznanie TIME nie jest zatem tylko symboliczną plakietką, ale potwierdzeniem, że Webb i Curiosity są już częścią szerszej historii kulturowej o ludzkiej ciekawości. Ich fotografie – mgławice, galaktyki i „selfie” z Marsa – obiegają sieci społecznościowe, trafiają do podręczników szkolnych i inspirują nowe pokolenia uczniów i studentów do zwrócenia się ku nauce, technologii i inżynierii. W czasach, gdy szum informacyjny i krótkotrwałe trendy są codziennością, takie projekty przypominają o wartości długoterminowych, cierpliwych badań.

W praktyce Webb i Curiosity to dopiero początek szerszej fali. Na orbicie i w drodze są nowe misje, które będą badać Księżyc, asteroidy, lodowe księżyce planet zewnętrznych i dodatkowe egzoplanety. Ale właśnie ci dwaj „weterani” pokazali, jak połączenie najwyższej klasy inżynierii, międzynarodowej współpracy i odważnej wizji naukowej może stworzyć wynalazki, które zasługują na miejsce nie tylko w czasopismach naukowych, ale i w swoistej galerii sław nowoczesnej technologii.

Dla NASA, ale także dla szerszej społeczności naukowej, uznanie TIME jest okazją do przypomnienia, jak bardzo takie projekty są wynikiem pracy tysięcy ludzi – inżynierów, naukowców, techników, administratorów – którzy przez dekady pracują nad ideami, których owoców być może nigdy osobiście nie zobaczą. Dla opinii publicznej jest to zaś wezwanie, aby kontynuować inwestowanie w badania, które nie przynoszą natychmiastowego zysku komercyjnego, ale długoterminowo zmieniają sposób, w jaki patrzymy na świat i samych siebie.

Teleskop Jamesa Webba i łazik Curiosity mogą być oddalone o miliony kilometrów od nas, ale ich wyniki są bardzo obecne na Ziemi – w pracach naukowych, innowacjach technologicznych, ale także w każdym dziecku, które patrząc na ich zdjęcia, po raz pierwszy czuje, że wszechświat to coś więcej niż abstrakcyjne pojęcie z podręcznika. Właśnie z tego powodu ich miejsce w „Best Inventions Hall of Fame” TIME wydaje się logicznym, wręcz nieuniknionym krokiem w historii największych wynalazków naszej epoki.