Wystawa Heidi w NSK pokazuje, jak bohaterka literacka stała się światową ikoną i częścią chorwackiego dziedzictwa

Wystawa o Heidi trafia do NSK: jak dziewczynka z Alp stała się globalnym symbolem kultury

Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka w Zagrzebiu w czwartek, 2 kwietnia 2026 roku, o godzinie 12 otwiera międzynarodową wystawę „Heidi: od bohaterki literackiej do światowej ikony”, projekt powstały we współpracy ze szwajcarską Fundacją Heidiseum. Wystawa zostanie zorganizowana w holu NSK i będzie otwarta dla odwiedzających do 17 kwietnia 2026 roku, dzięki czemu Zagrzeb na początku kwietnia staje się jednym z miejsc, w których na nowo rozważa się życie i dziedzictwo jednej z najbardziej znanych bohaterek literatury dziecięcej. Chodzi o postać, która przez prawie półtora wieku wyrosła poza granice tekstu literackiego i stała się częścią szerszej pamięci kulturowej, obecnej w książkach, ilustracjach, teatrze, filmie, komiksie i współczesnych interpretacjach medialnych. Właśnie ta wielowarstwowość i zdolność nieustannego odnawiania zainteresowania są powodem, dla którego historia Heidi jest dziś postrzegana nie tylko jako wspomnienie dzieciństwa, lecz także jako ważny przykład globalnego zjawiska kulturowego. W tym sensie zagrzebska wystawa stanowi nie tylko przegląd dziedzictwa literackiego, ale także opowieść o tym, jak dzieło powstałe w XIX wieku wciąż znajduje drogę do nowych pokoleń czytelników.

Otwarcie wystawy odbywa się symbolicznie 2 kwietnia, w Międzynarodowy Dzień Książki dla Dzieci, który na świecie obchodzony jest w dniu urodzin Hansa Christiana Andersena. Ta informacja nadaje całemu programowi dodatkową wagę, ponieważ wystawa w Zagrzebiu nie pojawia się jedynie jako samodzielne wydarzenie kulturalne, lecz także jako część szerszych międzynarodowych ram poświęconych czytaniu, literaturze dziecięcej i stosunkowi społeczeństwa do książki. W czasie, gdy nawyki czytelnicze szybko się zmieniają, a klasyczne dzieła coraz częściej wchodzą w dialog z formatami cyfrowymi i nowymi kulturami wizualnymi, historia Heidi pokazuje, jak silna i trwała może być postać literacka, gdy niesie w sobie uniwersalne tematy. Bliskość natury, odporność emocjonalna, dziecięca empatia, prostota i nadzieja to motywy, które od dziesięcioleci przenoszone są z kultury do kultury. Dlatego ta wystawa nie jest przeznaczona wyłącznie dla znawców literatury czy specjalistów od dziedzictwa, lecz także dla szerokiej publiczności, która w Heidi rozpoznaje jedną z tych rzadkich postaci, którym udaje się pozostać współczesnymi niezależnie od czasu, w którym powstały.

Od powieści z XIX wieku do światowej klasyki przetłumaczonej na dziesiątki języków

Powieść Heidi szwajcarskiej pisarki Johanny Spyri została po raz pierwszy opublikowana w 1880 roku i już od ponad stulecia zachowuje status jednego z najbardziej znanych dzieł literatury dziecięcej na świecie. Według danych podkreślanych przez NSK książka została przetłumaczona na ponad 70 języków, co wystarczająco mówi o jej wyjątkowym międzynarodowym zasięgu. W samym centrum opowieści znajduje się dziewczynka ze szwajcarskich Alp, jednak to właśnie ten lokalny, prosty i emocjonalnie przekonujący punkt wyjścia umożliwił dziełu wyjście poza własne ramy geograficzne i historyczne. W światowym odbiorze Heidi stopniowo stała się symbolem dzieciństwa, związku człowieka z naturą oraz wiary w możliwość moralnej i osobistej odnowy. Takie motywy nie pozostały związane wyłącznie z tekstem literackim, lecz przez dziesięciolecia przenikały do innych form artystycznych i popularnych, od wydań ilustrowanych po ekranizacje, które dodatkowo poszerzyły grono odbiorców.

Wystawa w Zagrzebiu właśnie na tym buduje swoją podstawową oś narracyjną. Zamiast zatrzymywać się na danych bibliograficznych albo na sentymentalnym przypomnieniu znanej historii, śledzi drogę jednej postaci literackiej przez różne epoki, nawyki czytelnicze i przemiany medialne. Dzięki temu Heidi wychodzi poza ramy lektury szkolnej lub tytułu wyłącznie dziecięcego i staje się przedmiotem szerszej analizy kulturowej. Szczególnie ważne jest to, że takie podejście otwiera się dziś również na współczesne interpretacje, w tym te powstające przy pomocy nowych technologii i sztucznej inteligencji. W ten sposób odwiedzającym sugeruje się, że klasyka nie żyje wyłącznie w przeszłości, lecz także w sposobie, w jaki teraźniejszość ją przejmuje, dostosowuje i interpretuje.

Johanna Spyri, autorka powieści, urodziła się w 1827 roku, a w 2027 roku obchodzona będzie 200. rocznica jej urodzin. Zagrzebska wystawa ma więc także dodatkowy wymiar wprowadzenia do tego wielkiego jubileuszu. Nie tylko przypomina historię jednego dzieła, ale otwiera przestrzeń do ponownej lektury dorobku autorki, która za pozornie prostą historią pozostawiła silny ślad w europejskiej i światowej literaturze dziecięcej. W politykach kulturalnych i praktykach bibliotecznych jubileusze często służą jako okazja do formalnego upamiętnienia, ale taka koncepcja pokazuje, że można je wykorzystać także do poważniejszej refleksji nad dziedzictwem literackim, jego przekazywaniem między pokoleniami i jego miejscem w przestrzeni publicznej.

Ślad chorwacki: od pierwszego wydania do szkolnej lektury

Jedna z najciekawszych części wystawy dotyczy recepcji powieści Heidi w Chorwacji. Zgodnie z informacjami opublikowanymi przez Bibliotekę Narodową i Uniwersytecką chorwackie wydanie ukazało się już w 1943 roku, co pokazuje, że krajowe środowisko kulturowe bardzo wcześnie rozpoznało wartość i atrakcyjność tego dzieła. Od tamtej pory aż do dziś powieść pozostała obecna w chorwackim rynku wydawniczym, edukacji i kulturze czytelniczej, a wystawa przedstawia tę ciągłość poprzez ponad 70 historycznych wydań przechowywanych w zbiorach NSK. Liczba ta jest ważna nie tylko jako informacja o skali zbioru, lecz także jako świadectwo długotrwałej obecności jednego tytułu w różnych okresach chorwackiej historii kultury.

Takie wydania oferują odwiedzającym wieloraką wartość. Z jednej strony świadczą o tym, jak często Heidi była czytana i wznawiana, a z drugiej ujawniają zmiany w kształtowaniu książki, podejściach ilustratorskich i rozumieniu dziecięcej publiczności na przestrzeni dekad. Książka dla dzieci nigdy nie jest tylko tekstem; jest także przedmiotem, medium wizualnym i odbiciem czasu, w którym powstaje. Dlatego przegląd starszych i nowszych wydań może pokazać równie wiele o rozwoju społeczeństwa i wydawnictw, co o samej powieści. W tym sensie zagrzebska wystawa wykracza poza ramy literackie i sięga do historii projektowania książki, kultury czytania i stosunku do edukacji dzieci.

Szczególną wagę ma również fakt, że Heidi znajduje się na liście szkolnych lektur na zajęciach z języka chorwackiego już od 1960 roku. Oznacza to, że powieść od dziesięcioleci jest obecna w instytucjonalnym doświadczeniu dorastania licznych pokoleń uczniów. Książki, które trafiają do szkolnych lektur, często nabierają podwójnej natury: dla jednych pozostają miłym wspomnieniem, dla innych obowiązkową lekturą, ale w obu przypadkach stają się częścią wspólnej pamięci kulturowej. Właśnie dlatego interesujące jest obserwowanie, jak postać Heidi w Chorwacji nie zatrzymała się wyłącznie w prywatnym doświadczeniu czytelniczym, lecz przeniosła się także do systemu edukacji, zyskując tym samym dodatkową stabilność społeczną. Fakt ten wyjaśnia, dlaczego wystawa może liczyć również na zainteresowanie dorosłych odwiedzających, którzy rozpoznają w niej część własnego szkolnego i czytelniczego dorastania.

Szwajcarskie archiwa i uznanie UNESCO

Obok chorwackich wydań na wystawie zostaną zaprezentowane także wydania niemieckie oraz przekłady z Archiwum Heidi. Właśnie ten międzynarodowy segment jest ważny dla zrozumienia rzeczywistego zasięgu tej historii. Według danych UNESCO Archiwum Heidi i Archiwum Johanny Spyri zostały wpisane do rejestru Memory of the World, czyli do programu UNESCO ochrony dziedzictwa dokumentacyjnego o znaczeniu światowym. W oficjalnych materiałach UNESCO podkreśla się, że chodzi o zbiór dokumentujący niezwykłą podróż powieści Heidi przez świat od pierwszych publikacji w latach 1880 i 1881 do jej statusu globalnego fenomenu transmedialnego. W ten sposób międzynarodowo potwierdzono, że nie chodzi wyłącznie o popularną książkę, lecz także o materiał dokumentacyjny o szerszej wartości kulturowej i historycznej.

Znaczenie tego wpisu nie leży wyłącznie w prestiżu oznaczenia UNESCO. Program Memory of the World jest ukierunkowany na zachowanie i dostępność dziedzictwa dokumentacyjnego, które wykracza poza granice narodowe i ma wartość uniwersalną. Kiedy archiwa Heidi i Johanny Spyri znajdują się w takim rejestrze, oznacza to, że chodzi o materiały ważne nie tylko dla Szwajcarii czy historii literatury dziecięcej, lecz także dla globalnego rozumienia wymiany kulturowej, wydawnictw, przekładu i przenoszenia postaci literackich między różnymi społeczeństwami. To nadaje zagrzebskiej wystawie dodatkową wagę: nie przedstawia ona jedynie popularnego tytułu, lecz także materialne dziedzictwo uznane w międzynarodowym systemie ochrony.

Współpraca z Fundacją Heidiseum jest w tym kontekście szczególnie ważna. Heidiseum zajmuje się zachowaniem, badaniem i prezentowaniem dziedzictwa związanego z Heidi i Johanną Spyri, a takie instytucje odgrywają dziś kluczową rolę w tym, by dziedzictwo literackie nie pozostało zamknięte w archiwach, lecz stało się widoczne dla szerokiej publiczności. W Zagrzebiu spotkają się więc chorwackie zbiory i szwajcarska infrastruktura dziedzictwa, co nadaje tej wystawie międzynarodowy charakter nie tylko pod względem tematu, ale również rzeczywistej współpracy kulturalnej, która za nią stoi. W czasie, gdy instytucje kultury coraz częściej poszukują projektów mogących łączyć tradycję narodową z kontekstem europejskim i światowym, właśnie taki model współpracy jest szczególnie cenny.

Heidi poza książką: ilustracje, film, teatr i nowe interpretacje

Jednym z ważnych przesłań wystawy jest to, że historii Heidi nie można sprowadzić wyłącznie do tekstu źródłowego. Od pierwszych wydań ilustrowanych po realizacje teatralne i filmowe, od wersji komiksowych po współczesne odczytania wspierane przez sztuczną inteligencję, postać Heidi okazała się wyjątkowo podatna na dostosowanie do różnych epok i mediów. Ta podatność nie jest przypadkowa. Literatura dziecięca, która przetrwa dziesięciolecia, niemal zawsze posiada mocny emocjonalny rdzeń, ale także wystarczającą otwartość, by różne kultury mogły czytać ją z własnej perspektywy. Heidi jest tu niemal podręcznikowym przykładem: dla jednych to opowieść o dorastaniu, dla innych narracja o naturze i wolności, dla kolejnych opowieść o rodzinie, wspólnocie i powrocie do prostych wartości.

Taka szerokość interpretacji wyjaśnia, dlaczego Heidi przez XX i XXI wiek nieustannie znajdowała nowe formy obecności w kulturze popularnej. Każda ekranizacja, poetyka ilustratorska czy adaptacja teatralna w istocie otwiera pytanie o to, jak dzieło klasyczne może przemawiać do współczesnej publiczności. Wystawa, która stawia takie transformacje na pierwszym planie, pokazuje, że dziedzictwo kulturowe nie jest martwym katalogiem, lecz żywą siecią interpretacji. Jednocześnie otwiera się także przestrzeń do dyskusji o tym, jak epoka cyfrowa zmienia nasz stosunek do klasyki. Kiedy Heidi jest dziś interpretowana również przy pomocy sztucznej inteligencji, nie musi to oznaczać oddalenia od oryginału, lecz może być także znakiem, że dawne dzieła wchodzą w nowy krąg czytania, opracowania i wizualizacji.

Dla bibliotek i instytucji kultury jest to ważne przesłanie. Nie są już one tylko miejscami przechowywania zbiorów, lecz także miejscami pośrednictwa między dziedzictwem historycznym a współczesną publicznością. Wystawę w NSK można więc odczytywać również jako przykład tego, jak instytucja biblioteczna podchodzi do dzieła klasycznego nie tylko jako do tytułu książkowego, ale także jako do wydarzenia kulturalnego, które ukształtowało pokolenia czytelników, artystów i tłumaczy. Takie podejście jest szczególnie istotne w momencie, gdy coraz więcej mówi się o potrzebie przedstawiania klasyki dzieciom i młodzieży w sposób wierny treściowo, ale interpretacyjnie otwarty i atrakcyjny.

Dyplomacja kulturalna i publiczne zainteresowanie literaturą dziecięcą

Wystawę wspierają Ambasada Szwajcarii w Zagrzebiu, Ambasada Chorwacji w Bernie oraz Ministerstwo Kultury i Mediów Republiki Chorwacji. Te ramy wsparcia pokazują, że projekt wykracza poza poziom pojedynczej wystawy bibliotecznej. Z jednej strony jest to wydarzenie kulturalne, które afirmuje literaturę dziecięcą i dziedzictwo biblioteczne, a z drugiej także przykład dyplomacji kulturalnej, w której klasyka literacka staje się mostem między dwoma krajami. Szwajcaria poprzez Heidi pokazuje światu część własnej tożsamości kulturowej, podczas gdy Chorwacja poprzez wystawę podkreśla własną tradycję czytania, tłumaczenia i ochrony dziedzictwa książki. Takie połączenie nie jest częste, ale właśnie dlatego ma dodatkową wartość.

W przestrzeni publicznej literatura dziecięca bywa czasem niedoceniana, ponieważ postrzega się ją jako coś oczywistego albo wyłącznie związanego z wczesnymi latami czytelniczymi. Jednak historia recepcji Heidi pokazuje coś przeciwnego. Dzieła dla dzieci często mają trwalszy i głębszy wpływ kulturowy niż wiele książek, które w chwili publikacji były przeznaczone dla dorosłej publiczności. Kształtują pierwsze nawyki czytelnicze, wchodzą do systemu edukacji, towarzyszą rozwojowi ilustracji i wydawnictw oraz są przekazywane poprzez doświadczenie rodzinne i szkolne. Kiedy takie dzieło otrzymuje międzynarodową wystawę w bibliotece narodowej, jest to również przypomnienie, że literatura dziecięca nie jest tematem peryferyjnym, lecz ważną częścią historii kultury.

Znamienne jest przy tym, że wystawa otwiera się właśnie w instytucji, która przechowuje największe chorwackie zbiory biblioteczne i która w swoich zasobach ma ponad 3,6 miliona jednostek materiałów. Rola NSK jest tutaj nie tylko organizacyjna, lecz także symboliczna: jest to przestrzeń, w której spotykają się pamięć narodowa, praca naukowa i kultura publiczna. Wystawa o Heidi w takim otoczeniu zyskuje dodatkową warstwę znaczenia, ponieważ pokazuje, jak jeden światowej sławy tekst można postrzegać jednocześnie jako zjawisko literackie, przedmiot troski o dziedzictwo oraz część edukacyjnej i czytelniczej codzienności.

Czego odwiedzający mogą oczekiwać w Zagrzebiu

Zgodnie z zapowiedzią Biblioteki Narodowej i Uniwersyteckiej odwiedzający będą mogli oglądać wystawę od 2 do 17 kwietnia 2026 roku w przestrzeni Biblioteki, a sama biblioteka dla obywateli i użytkowników regularnie działa w dni robocze od 8 do 21 oraz w soboty przed południem, z zastrzeżeniem, że w okresie poprzedzającym święta wielkanocne możliwe są pojedyncze odstępstwa w godzinach otwarcia. Dla publiczności oznacza to w praktyce wystarczająco szerokie ramy czasowe na zwiedzanie, ale też dobry powód, by odwiedzić wystawę właśnie w pierwszej części kwietnia, kiedy w kontekście międzynarodowym dodatkowo podkreśla się znaczenie książki dziecięcej i czytania. Biorąc pod uwagę temat i zakres prezentowanych materiałów, można oczekiwać zainteresowania różnych grup odwiedzających: od uczniów i nauczycieli po rodziców, bibliotekarzy, tłumaczy, badaczy literatury i wszystkich tych, którzy dorastali z Heidi.

Wartość takiej wystawy nie polega wyłącznie na tym, że gromadzi rzadkie i historycznie ważne wydania, lecz także na tym, że umożliwia czytelnikom i odwiedzającym spojrzenie na znaną historię z innej perspektywy. Zamiast zwykłej nostalgii otwiera się przed nimi opowieść o tym, jak książka przekracza granice języka, państwa i mediów, jak staje się częścią pamięci zbiorowej i jak instytucje kultury ponownie czynią ją widoczną dla nowych pokoleń. Właśnie w tym tkwi szerszy sens projektu. Heidi w Zagrzebiu to nie tylko tytuł wystawy, lecz także impuls do rozmowy o czytaniu, przekładzie, edukacji, ochronie dziedzictwa i roli bibliotek w czasie, gdy klasyka musi nieustannie na nowo udowadniać swoją współczesność.

Na końcu zagrzebska wystawa pokazuje, że trwała siła klasyki literackiej nie jest mierzona wyłącznie liczbą sprzedanych egzemplarzy, ekranizacji czy przekładów, lecz także zdolnością do pozostawania aktualną w różnych okolicznościach społecznych i kulturowych przez dziesięciolecia po powstaniu. Heidi jest właśnie takim przykładem: postać powstała w Alpach XIX wieku, a obecna w szkołach, bibliotekach, rodzinnych wspomnieniach i międzynarodowych rejestrach dziedzictwa XXI wieku. W Zagrzebiu od 2 do 17 kwietnia tę długą i wielowarstwową historię będzie można śledzić poprzez wydania, przekłady, materiały archiwalne i współczesne interpretacje, na wystawie łączącej literaturę, dziedzictwo kulturowe i publiczne zainteresowanie książką.

Źródła:

• Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka w Zagrzebiu – oficjalna zapowiedź wystawy „Heidi: od bohaterki literackiej do światowej ikony” oraz dane o czasie trwania, otwarciu, treści i partnerach (link)
• Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka w Zagrzebiu – angielska zapowiedź wydarzenia z dodatkową informacją, że otwarcie odbywa się w Międzynarodowy Dzień Książki dla Dzieci i że wystawa jest częścią szerszego programu prezentacji dzieła Heidi (link)
• UNESCO – strona programu Memory of the World i wpis archiwów Heidi i Johanny Spyri do dokumentacyjnego dziedzictwa o znaczeniu światowym (link)
• UNESCO / UNESDOC – dokument o nominacjach z opisem zbioru Heidi and Johanna Spyri Archives i jego międzynarodowego znaczenia (link)
• IBBY – oficjalna strona Międzynarodowego Dnia Książki dla Dzieci z informacją, że obchodzony jest 2 kwietnia, w urodziny Hansa Christiana Andersena (link)
• Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka w Zagrzebiu – informacje dla odwiedzających i godziny otwarcia Biblioteki, wraz ze specjalnymi komunikatami na okres świąteczny na początku kwietnia 2026 roku (link)