Grobnička jesen 2026 rozpocznie się wystawą upamiętniającą 30-lecie Kolonii Artystycznej Grobnik
W Galerii Sztuki Współczesnej Grobnik, mieszczącej się w historycznym zamku Grobnik w żupanii primorsko-gorskiej, w środę 14 października 2026 roku o godzinie 18:00 zostanie otwarta wystawa prac powstałych podczas jubileuszowej edycji Kolonii Artystycznej Grobnik. Otwarcie wystawy będzie jednocześnie oficjalnym rozpoczęciem Grobnička jesen 2026, wydarzenia kulturalnego, które przez kilka miesięcy gromadzi artystów plastyków, pisarzy, muzyków, badaczy dziedzictwa kulturowego i młodych twórców. Głównym tematem tegorocznej inauguracji programu jest trzydziesta rocznica spotkań artystycznych zapoczątkowanych w 1996 roku. Według zapowiedzi Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine, organizatora wydarzenia, obchody jubileuszu stanowią zarazem okazję do zaprezentowania nowych dzieł sztuki oraz prześledzenia rozwoju kolekcji, która przez dziesięciolecia powstawała w zamku. Program potrwa do grudnia i obejmie wystawy, prezentacje książek, koncert, konferencję naukową oraz działania poświęcone gwarze regionu Grobnik.
Pięć artystek podczas jubileuszowego spotkania międzynarodowego
Po przerwie spowodowanej pandemią i kilku edycjach organizowanych na mniejszą skalę Kolonia Artystyczna Grobnik w 2026 roku ponownie zgromadziła międzynarodowe grono uczestniczek. Dzięki współpracy Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine z węgierskim Instytutem Kultury Liszta w Zagrzebiu do czterech chorwackich artystek dołączyła węgierska twórczyni Andrea Szocs. Oprócz niej uczestniczyły Alba Miočev, Marina Rajsić, Jasna Šikanja i Hana Belobrk. Kierownictwo artystyczne powierzono dr art. Celestinie Vičević, graficzce i profesor Akademii Sztuk Stosowanych Uniwersytetu w Rijece. Organizator podkreśla, że celem wystawy jest przedstawienie różnorodności indywidualnych podejść twórczych, a nie sprowadzanie prac do wspólnego mianownika stylistycznego lub tematycznego.
Udział artystki z Węgier ma również znaczenie ze względu na kontynuację międzynarodowych kontaktów, które przez znaczną część historii kolonii w Grobniku stanowiły jej charakterystyczną cechę. Według danych Katedry pierwsze spotkanie artystyczne odbyło się w 1996 roku, już w 1997 roku zyskało międzynarodowy charakter, a od 1998 roku program funkcjonował pod nazwą Międzynarodowa Kolonia Artystyczna Grobnik. W różnych okresach do zamku przyjeżdżali twórcy z Chorwacji i innych krajów, poznawali region Grobnišćina i tworzyli tam swoje dzieła. Taka formuła pozwoliła, aby spotkania nie ograniczały się wyłącznie do wymiany doświadczeń między uczestnikami. Dzięki pracom, które po poszczególnych edycjach pozostawały w zbiorach Katedry, rozwijała się trwała kolekcja sztuki, stanowiąca obecnie jeden z ważnych fundamentów programu galerii.
Od spotkań artystycznych do kolekcji sztuki współczesnej
Historia Kolonii wiąże się z wieloma wybitnymi twórcami, którzy w ciągu ostatnich trzydziestu lat pracowali w Grobniku. W zapowiedzi jubileuszu Katedra wymienia wśród nich Vlado Marteka, Joška Eterovicia, Toma Gericia, Voja Radoičicia, Zvonimira Kamenara, Josipa Butkovicia, Zdravka Milicia i Predraga Todorovicia. Ich udział ukazuje szerokie spektrum podejść artystycznych reprezentowanych w programie, od rozmaitych technik malarskich i graficznych po twórczość rzeźbiarską. Ważną cechą modelu przyjętego w Grobniku była decyzja, aby część powstałych dzieł pozostawała w miejscu organizacji spotkań. Dzięki temu każde spotkanie przynosiło dwa rezultaty: bezpośrednią współpracę artystów oraz długofalowe wzbogacanie kolekcji dostępnej dla przyszłych pokoleń.
Profesjonalne kształtowanie kolekcji stanowi istotną część jej historii. Historycy sztuki Berislav Valušek i Boris Toman przeprowadzili selekcję dzieł, w wyniku której w 2002 roku powstała Kolekcja Współczesnych Sztuk Plastycznych Grobnik. Według okolicznościowej zapowiedzi trzydziestolecia kolekcja obejmuje prawie 500 obrazów, rzeźb, rysunków i grafik. Na innej oficjalnej stronie Katedry, poświęconej przygotowaniom do utworzenia muzeum regionalnego, wspomina się o około 700 dziełach sztuki przechowywanych w magazynie, dlatego publikowane liczby różnią się w zależności od sposobu przedstawienia zbiorów. Katedra informuje, że trwa systematyczna inwentaryzacja i profesjonalne opracowywanie materiałów, co ma znaczenie dla ich dokładnej ewidencji, długoterminowej ochrony oraz przyszłej ekspozycji.
Galeria Sztuki Współczesnej Grobnik została otwarta w 1999 roku, trzy lata po rozpoczęciu działalności Kolonii, aby zapewnić powstałym dziełom odpowiednią przestrzeń wystawienniczą. Według Katedry urządzenie galerii wsparły Ministerstwo Kultury, żupania primorsko-gorska i gmina Čavle. Galeria rozwijała się nie tylko jako miejsce prezentacji kolekcji, lecz także organizowała wystawy indywidualne i zbiorowe artystów chorwackich oraz zagranicznych. Dzieła ze zbiorów Grobnika prezentowano również poza Chorwacją, między innymi w ramach projektu CroARTia w Stuttgarcie. Po remoncie i ponownym otwarciu w grudniu 2023 roku galeria skoncentrowała się również na dokumentowaniu swoich zasobów. Kuratorka Katerina Jovanović przyczynia się do rozwoju aktualnego programu wystawienniczego, natomiast kierownikiem galerii jest Ivo Bogović.
Grobnička jesen rozpoczęła się już we wrześniu
Pierwsze tegoroczne wydarzenia odbyły się jeszcze przed oficjalną październikową inauguracją. Po pracy artystek podczas Kolonii 19 i 20 września Katedra uczestniczyła 23 września w obchodach Europejskich Dni Dziedzictwa we współpracy z Muzeum Morskim i Historycznym Chorwackiego Przymorza w Rijece. W tej części programu uwagę poświęcono przybliżaniu uczestnikom dziedzictwa kulturowego, między innymi poprzez działania edukacyjne. Kolejną ważną datą był 2 października, kiedy w Sokolanie wyświetlono pełnometrażowy liryczno-edukacyjny film dokumentalny "Šapat gljiva" autorstwa Toniego Košćiny.
Uroczyste otwarcie wystawy odbędzie się w historycznym zamku Grobnik pod adresem Trg Zrinskih i Frankopana 1, Grobnik. Dla odwiedzających, którzy planują uczestniczyć w kilku wydarzeniach podczas jesieni, dostępne są również oferty noclegów w Grobniku i okolicy. Zamek nie jest przy tym jedynie miejscem organizacji wydarzeń, ale również częścią kulturowej tożsamości całego przedsięwzięcia.
Projekt Darovani łączy twórczość dziecięcą z dziedzictwem czakawskim
Po otwarciu wystawy Kolonii zaplanowano program dla dzieci i młodzieży. Według aktualnego harmonogramu Katedry końcowe spotkanie uczestników projektu "Darovani" przewidziano na 19 października 2026 roku, z rozpoczęciem o godzinie 8:30. Od około dwóch dziesięcioleci projekt łączy uczniów, ich opiekunów, pisarzy i artystów plastyków poprzez konkursy i warsztaty poświęcone lokalnemu językowi oraz dziedzictwu kulturowemu. Dzieci tworzą utwory literackie w dialektach czakawskich, a w pracach plastycznych i multimedialnych podejmują temat zwyczajów, przestrzeni i historii swojego regionu. Według opisu Katedry dzień finałowy obejmuje wręczenie wyróżnień oraz zajęcia umożliwiające uczniom spotkanie ze specjalistami i twórcami.
Wieczory literackie: poezja w kilku językach, haiku i nowe opowieści czakawskie
Literacka część Grobnička jesen obejmie prezentację kilku tytułów związanych z działalnością wydawniczą Katedry. Na 29 października o godzinie 18:00 zapowiedziano promocję zbioru poezji "Mikrokozmos" autorstwa Koriny Juretić Faraguny. Według opisu wydawcy jest to drugi tom autorki, zawierający około stu wierszy podzielonych na trzy cykle. Teksty łączą czakawską gwarę Grobnika, standardowy język chorwacki i angielski, natomiast część wizualna książki obejmuje prace Celestiny Vičević powstałe w odpowiedzi na przeczytane wersy. Redaktorką i recenzentką książki jest prof. dr Vjekoslava Jurdana, a funkcję konsultantki językowej pełniła prof. dr Sanja Bogović. Książka została wydana w 2025 roku, natomiast tegoroczny program przewiduje jej prezentację w ramach wydarzenia.
Na 4 listopada o godzinie 18:00 zapowiedziano prezentację zbioru "Oda Grobniku, čez sliku i haiku" autorstwa Toniego Buterina. Katedra przedstawia go jako pierwszy zbiór wierszy haiku napisanych w gwarze Grobnika, łączący tradycyjny lokalny sposób wyrażania się z formą poetycką pochodzącą z Japonii. Według zapowiedzi wydawniczej książka zawiera 35 poetyckich miniatur powiązanych ze zdjęciami autora i wspomnieniami dotyczącymi regionu Grobnišćina. Rękopis wybrano w anonimowym konkursie "Vlastinim tragom", a redaktorem wydania jest Ivo Bogović.
W programie znalazł się również zbiór opowiadań "Propiši čez hartu", powstały podczas warsztatów twórczego pisania prowadzonych przez pisarkę Karmelę Špoljarić. Według zapowiedzi organizatora sześć autorek i jeden autor napisali łącznie 28 opowiadań podzielonych na cztery rozdziały. Wyjątkowość publikacji polega nie tylko na liczbie uczestników, ale również na tym, że gwara Grobnika jest wykorzystywana w nowoczesnej prozie, do przedstawiania postaci i współczesnych tematów, a nie wyłącznie do zapisywania przekazów ludowych czy dawnych zwyczajów. Takie podejście pozwala chronionej gwarze lokalnej znaleźć miejsce również w nowej twórczości literackiej. Dokładna data prezentacji tej książki nie została podana w opublikowanej zapowiedzi Grobnička jesen, dlatego organizator będzie musiał ją jeszcze doprecyzować.
Jubileusz Vesny Miculinić Prešnjak i koncert akordeonisty Marina Bilića
Specjalny wieczór literacki zaplanowano na 20 października o godzinie 18:00 w Galerii SUG. Wydarzenie będzie poświęcone trzydziestoleciu pracy artystycznej poetki Vesny Miculinić Prešnjak. Jest ona autorką związaną z regionem Grobnišćina, piszącą w czakawskiej gwarze Grobnika i standardowym języku chorwackim oraz uczestniczącą w programach Katedry. Według jej biografii opublikowanej na stronie organizatora w ciągu trzydziestu lat działalności pisarskiej wydała 31 książek, w tym poezję, literaturę dziecięcą i powieść. Jubileusz stanowi okazję do spojrzenia na jej dorobek literacki w kontekście ochrony regionalnego sposobu wyrażania się oraz jego miejsca we współczesnej literaturze. W ten sposób program poświęcony Kolonii zostanie uzupełniony obchodami kolejnego trzydziestolecia twórczości.
Muzyczna część jesiennego programu będzie kontynuowana 23 października o godzinie 18:00 koncertem akordeonisty Marina Bilića w Galerii SUG, w ramach cyklu "Soareja va Gradu". Katedra informuje, że jest to młody muzyk urodzony w Rijece w 2002 roku, który po edukacji muzycznej w Novi Vinodolski i Rijece ukończył w lipcu 2026 roku Akademię Muzyczną w Puli. Występował na scenach koncertowych i kulturalnych w Chorwacji oraz w kilku krajach europejskich. Cykl "Soareja va Gradu" pomyślano jako przestrzeń spotkań publiczności z różnymi wykonawcami w bardziej kameralnym otoczeniu galerii. Koncert dodatkowo rozszerza więc tegoroczny program poza sztuki plastyczne i literaturę.
Wystawy, konferencja naukowa i ochrona gwary Grobnika
Program wystawienniczy Galerii SUG będzie kontynuowany również po prezentacji prac Kolonii. Na 13 listopada zapowiedziano otwarcie wystawy Andrei Musy, a na 18 grudnia wystawy Tomislava Hršaka. Organizator nie przedstawił jeszcze w jubileuszowej zapowiedzi szczegółowych koncepcji tych wystaw, dlatego ich zawartość powinna zostać zaprezentowana w osobnych komunikatach programowych. Wystawy wpisują się w podejście, w którym kolekcja powstała dzięki wieloletniej działalności Kolonii rozwija się równolegle z nowymi projektami galeryjnymi.
Tegoroczna konferencja naukowa "Grobnišćina: znakovi, tragovi, smjerokazi" zostanie poświęcona profesor emerytowanej Ivie Lukežić, dialektolożce i członkini Katedry. Jej praca badawcza ma szczególne znaczenie dla poznawania dialektów czakawskich i dokumentowania cech językowych regionu Grobnišćina. Wraz z prof. dr Sanją Zubčić jest współautorką monografii "Grobnički govor XX. stoljeća (gramatika i rječnik)", wydanej przez Katedrę w 2007 roku. Książka łączy opis gramatyczny z materiałem leksykograficznym i stanowi ważne źródło do zrozumienia gwary, która zmienia się wraz ze społecznością jej użytkowników. Organizując konferencję, wydarzenie połączy naukową dyskusję o języku z programami literackimi wykorzystującymi tę samą gwarę jako żywy środek wyrazu.
Gwara Grobnika znajduje się na liście chronionych niematerialnych dóbr kultury Republiki Chorwacji, jak informuje Katedra na swojej oficjalnej stronie internetowej. Ochrona ta nie oznacza jednak, że działania związane z zachowaniem gwary zostały zakończone: język należy dokumentować, badać, przekazywać kolejnym pokoleniom i wykorzystywać. Dlatego w 2024 roku Katedra rozpoczęła projekt cyfryzacji czakawskiej gwary Grobnika, obejmujący nagrania audio i wideo rozmów oraz dokumentowanie tradycyjnej wiedzy i sposobów życia. Wśród dotychczasowych tematów znalazły się rzemiosło, młynarstwo, hodowla zwierząt gospodarskich i dziedzictwo kulinarne, a działania są kontynuowane również w 2026 roku. Konferencja naukowa, książki, warsztaty i programy dla dzieci stanowią zatem różne sposoby realizacji tego samego celu: ochrony udokumentowanego dziedzictwa językowego, a jednocześnie umożliwienia jego dalszego rozwoju.
Planowane ponowne otwarcie Zbiorów Dziedzictwa Regionalnego 21 grudnia
Zakończenie Grobnička jesen 2026 zaplanowano na 21 grudnia, kiedy ma zostać ponownie otwarta odnowiona i wzbogacona pod względem treści Zavičajna zbirka Grobnišćine, czyli kolekcja dziedzictwa regionalnego Grobnišćiny. Według danych Katedry kolekcja etnograficzna została otwarta w zamku w 1992 roku i przez dziesięciolecia wzbogacano ją przedmiotami świadczącymi o codziennym życiu mieszkańców regionu Grobnišćina. Przechowywane są w niej narzędzia gospodarskie, przedmioty codziennego użytku, tekstylia, fotografie, dokumenty i inne materiały związane z lokalną historią. Kolekcja została zamknięta dla zwiedzających w 2020 roku, a po ponownym otwarciu przestrzeni galeryjnej pod koniec 2023 roku rozpoczęły się intensywniejsze przygotowania do bardziej systematycznej muzealnej prezentacji dziedzictwa. Katedra współpracuje przy tym z Muzeum Morskim i Historycznym Chorwackiego Przymorza w Rijece nad profesjonalnym opracowaniem i organizacją zbiorów.
Zapowiedziane grudniowe zakończenie pozostaje na razie planowanym terminem, a nie potwierdzeniem, że odnowiona ekspozycja jest już dostępna dla zwiedzających. Jeżeli zostanie zrealizowane zgodnie z harmonogramem, połączy dwa obszary działalności Katedry: budowanie kolekcji sztuki współczesnej oraz ochronę przedmiotów dokumentujących sposób życia poprzednich pokoleń. Grobnička jesen, od wrześniowych spotkań artystycznych po grudniowy program, obejmie w ten sposób różne formy pamięci kulturowej i współczesnej twórczości. Głównym wydarzeniem pozostaje otwarcie jubileuszowej wystawy w środę 14 października o godzinie 18:00, kiedy Galeria SUG zaprezentuje prace pięciu artystek i uczci trzydziestolecie Kolonii Artystycznej Grobnik.
Źródła:
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – oficjalna zapowiedź wystawy i całego programu Grobnička jesen 2026 (link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – historia Międzynarodowej Kolonii Artystycznej Grobnik i rozwój kolekcji (link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – historia Galerii SUG, działalność Rady Programowej i profesjonalne opracowywanie zbiorów (link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – terminy i zapowiedzi wydarzeń w październiku i listopadzie 2026 roku (link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – projekt Darovani, jego cele i formy twórczości dziecięcej (link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – dane bibliograficzne zbioru Mikrokozmos i zapowiedź książki Oda Grobniku, čez sliku i haiku (link; link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – zapowiedź koncertu Marina Bilića oraz obchodów jubileuszu Vesny Miculinić Prešnjak (link; link)
- Katedra Čakavskog sabora Grobnišćine – ochrona i cyfryzacja gwary Grobnika oraz historia zbiorów dziedzictwa regionalnego (link; link)
- Centrum Dokumentacji Muzealnej – informacje historyczne o kolekcji etnograficznej i galerii sztuki współczesnej w zamku Grobnik (link)