Muzeum Miasta Zagrzebia otwiera wystawę o Sljemenu i długiej więzi miasta z Medvednicą
Muzeum Miasta Zagrzebia 15 maja 2026 roku otwiera wystawę Na Sljeme! Opowieści z Góry Zagrzebskiej, poświęconą Medvednicy jako przestrzeni rekreacji, wędrówek górskich, spotkań społecznych i miejskiej tożsamości. Zgodnie z zapowiedzią Muzeum Miasta Zagrzebia wystawa zostanie otwarta o godzinie 18 i będzie dostępna dla zwiedzających do 20 września 2026 roku. Jest to nowa wystawa czasowa, która patrzy na zagrzebską górę przez pryzmat codziennych nawyków, dokumentów historycznych, obiektów muzealnych i osobistych wspomnień ludzi, którzy przez dziesięciolecia szukali na Sljemenu odpoczynku, ruchu i poczucia przynależności do przestrzeni nad miastem. Autorką wystawy jest Milena Bušić, a w dostępnych zapowiedziach podaje się, że za projekt odpowiada Studio Rašić + Vrabec. Wystawa nie zatrzymuje się jedynie na naturalnych cechach Medvednicy, lecz stara się pokazać, jak szlaki, schroniska, stowarzyszenia, pocztówki, przedmioty i świadectwa ukształtowały zbiorowy obraz Sljemena.
Opowieść o górze, która stała się częścią miejskiej codzienności
Medvednica, Góra Zagrzebska i Sljeme w języku publicznym często są używane niemal jako synonimy, choć Sljeme oznacza najwyższy szczyt Medvednicy. Według danych Parku Przyrody Medvednica góra ta jest rzadkim przykładem chronionego obszaru przyrodniczego, który bezpośrednio wchodzi w przestrzeń dużego miasta, dlatego wartości przyrodnicze, kulturowe i codzienne stale się tam przenikają. Właśnie ta bliskość jest jednym z powodów, dla których Medvednica przez dziesięciolecia stała się czymś znacznie więcej niż miejscem wycieczek: jest przestrzenią spacerów, wędrówek górskich, narciarstwa, wyjazdów rodzinnych, wycieczek szkolnych, przygotowań sportowych, spotkań społecznych i osobistych rytuałów. W zapowiedzi wystawy Muzeum Miasta Zagrzebia podkreśla, że projekt zajmuje się aktywnościami rekreacyjnymi i społecznymi na Medvednicy, ze szczególnym naciskiem na turystykę górską. Tym samym Sljeme ukazane jest jako miejsce, w którym historię miasta można czytać z innej perspektywy, ponad jego komunikacyjną, gospodarczą i polityczną codziennością.
Wystawa zaczyna się pytaniem, jak z czasem docierano na Sljeme i jak zmieniał się stosunek miasta do góry. Według publikacji Muzeum Miasta Zagrzebia ekspozycja następnie przechodzi do przedstawienia pierwszych turystów górskich i początków infrastruktury turystycznej z końca XIX wieku, a potem zajmuje się obiektami odpoczynku i pokrzepienia oraz działalnością stowarzyszeń turystycznych na Medvednicy. Takie podejście wskazuje, że zwiedzającym prezentuje się nie tylko chronologię wydarzeń, lecz także rozwój nawyków: od wczesnych przedsięwzięć górskich i zorganizowanych stowarzyszeń po szerszą kulturę weekendowych wycieczek i pobytu na łonie natury. W tym sensie Sljeme stało się miejscem, w którym spotykały się rekreacja, mieszczański wypoczynek, ideały zdrowotne, dyscyplina turystyki górskiej i potrzeba ucieczki z miasta. Dla odwiedzających, którzy przyjeżdżają do Zagrzebia z powodu wystawy lub innych treści kulturalnych, użytecznym punktem wyjścia mogą być także oferty zakwaterowania w Zagrzebiu, zwłaszcza jeśli chcą połączyć zwiedzanie Muzeum z wyjazdem na Medvednicę.
Materiały archiwalne, przedmioty i osobiste świadectwa
Jedną z ważnych cech szczególnych wystawy jest łączenie źródeł muzealnych i archiwalnych z osobistymi historiami. Według zapowiedzi Muzeum Miasta Zagrzebia wystawa opiera się na materiałach archiwalnych, bibliotecznych i muzealnych, ale także na indywidualnych świadectwach oraz przekazanych w darze przedmiotach. Taki model ekspozycji pozwala, aby historia Medvednicy została pokazana nie tylko przez instytucje i oficjalne dane, lecz także przez doświadczenia turystów górskich, wycieczkowiczów i mieszkańców, którzy zbudowali z górą osobistą relację. W sensie muzeologicznym jest to ważne, ponieważ przedmioty, które dla kogoś były częścią wycieczki, wyposażenia turystycznego lub rodzinnej pamiątki, mogą otworzyć szerszy kontekst społeczny. Legitymacja turystyczna, stare zdjęcie, pocztówka, notes, element wyposażenia lub świadectwo ustne często mówią o czasie równie przekonująco jak oficjalny dokument.
Z dostępnych zapowiedzi wynika, że wystawa poświęca szczególną uwagę początkom i rozwojowi zorganizowanej turystyki górskiej, zakładaniu stowarzyszeń turystycznych, zasłużonym ludziom i infrastrukturze turystycznej. Ten kontekst jest ważny, ponieważ zorganizowana turystyka górska w Chorwacji ma długą tradycję. Chorwacki Związek Górski podaje, że zebranie założycielskie Chorwackiego Towarzystwa Górskiego odbyło się 15 października 1874 roku w budynku Muzeum Narodowego w Zagrzebiu. Ta informacja umieszcza zagrzebską i chorwacką historię turystyki górskiej w szerszym europejskim kontekście XIX wieku, kiedy turystyka górska rozwijała się jednocześnie jako ruch naukowy, patriotyczny, rekreacyjny i społeczny. W tym okresie naturę coraz częściej postrzegano jako przestrzeń badań, zdrowia i edukacji, a stowarzyszenia turystyczne stawały się miejscami spotkań ludzi różnych zawodów i zainteresowań.
Medvednica między naturą, sportem i dziedzictwem
Medvednica została ogłoszona parkiem przyrody w 1981 roku, a według danych systemu Ochrona Przyrody oraz publicznie dostępnych danych o parku chroniony obszar obejmuje dziś 17 938 hektarów. Dane te pomagają zrozumieć, dlaczego opowieści o Sljemenu nie można sprowadzić tylko do rekreacji lub nostalgii. Góra nad Zagrzebiem jest jednocześnie obszarem chronionym, krajobrazem leśnym, przestrzenią kulturowo-historyczną i jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów miejskiej geografii. Park Przyrody Medvednica podkreśla, że wartości przyrodnicze i kulturowo-historyczne wzajemnie się tam przeplatają, co widać w relacji lasów, szlaków, schronisk górskich, twierdz, kopalń, kapliczek i miejsc wycieczkowych. Najwyższy szczyt, Sljeme, w licznych źródłach specjalistycznych i turystycznych podawany jest na wysokości około 1033 metrów, a właśnie ten szczyt stał się symbolem góry w codziennym języku.
Dla Zagrzebia Medvednica jest szczególnie ważna, ponieważ jest dostępna z dzielnic miejskich i związana z różnymi formami przemieszczania się. Docierano na nią pieszo, transportem publicznym, samochodem, kolejką linową i przez łączenie kilku sposobów podróżowania, a właśnie zmiany w docieraniu na Sljeme w zapowiedzi wystawy wskazywane są jako temat początkowy. Otwiera się tym samym także szersze pytanie o miejski stosunek do natury: wraz z rozszerzaniem się miasta zmieniał się również sposób, w jaki jego mieszkańcy korzystają z góry. Sljeme jednocześnie pozostało miejscem tradycji turystyki górskiej i stało się dostępne dla znacznie szerszej publiczności, w tym dla tych, którzy przychodzą na górę z powodu spaceru, obiadu, widoku, zimowych aktywności lub krótkiego oderwania od codzienności. Wystawa może więc być interesująca także dla odwiedzających, którzy nie uważają się za turystów górskich, ale rozpoznają Medvednicę jako część przestrzeni życiowej Zagrzebia.
Stowarzyszenia turystyczne jako nośniki kultury wychodzenia na łono natury
W zapowiedzi wystawy szczególnie podkreśla się działalność stowarzyszeń turystycznych na Medvednicy. Stowarzyszenia te były ważne nie tylko dlatego, że organizowały wycieczki, lecz także dlatego, że budowały i utrzymywały infrastrukturę, zachęcały do bezpieczniejszego poruszania się, rozwijały kulturę przewodnicką i tworzyły sieć ludzi, którzy postrzegali górę jako dobro wspólne. Schroniska górskie, szlaki, oznaczenia, wycieczki i programy społeczne ukształtowały sposób, w jaki Medvednica stała się dostępna dla szerszej publiczności. W historii takich stowarzyszeń można śledzić również zmiany wartości społecznych: od wczesnego entuzjazmu wykształconych mieszkańców i naukowców po bardziej masowe formy rekreacji w XX wieku. Wystawa, według dostępnych informacji, właśnie to przejście stara się przedstawić przez materiały i osobiste historie.
Zorganizowana turystyka górska w Chorwacji od początku miała także wymiar kulturowy. Chorwacki Związek Górski w opracowaniach historycznych podkreśla, że założenie Chorwackiego Towarzystwa Górskiego w 1874 roku oznaczało początek ustrukturyzowanego ruchu górskiego, a Zagrzeb odegrał w tej historii centralną rolę. Medvednica następnie, ze względu na bliskość miasta, stała się naturalną przestrzenią rozwoju praktyki turystyki górskiej i kultury wycieczkowej. Ta ciągłość wyjaśnia, dlaczego w wystawie nie mówi się tylko o pejzażu, lecz także o ludziach, którzy swoimi wyjściami, pracą i wspomnieniami przekształcili go w część miejskiego dziedzictwa. Góra nie jest więc przedstawiona jako kulisa, lecz jako aktywna przestrzeń, w której spotykają się pokolenia.
Muzeum Miasta Zagrzebia przed wielką rocznicą
Wystawa Na Sljeme! Opowieści z Góry Zagrzebskiej jest częścią programu Muzeum Miasta Zagrzebia, instytucji, która zajmuje ważne miejsce w zachowywaniu i interpretowaniu historii Zagrzebia. Według danych Muzeum Miasta Zagrzebia instytucję w 1907 roku założyli Bracia Chorwackiego Smoka, a w 1997 roku w odnowionej przestrzeni otwarto ekspozycję stałą. Muzeum podaje, że ekspozycja stała przedstawia przeszłość Zagrzebia od pradziejów do czasów współczesnych, przez chronologicznie i tematycznie uporządkowane całości. W pierwotnych danych o ekspozycji podkreśla się, że jest to portret miasta w jego aspektach politycznych, kościelnych, gospodarczych, urbanistycznych, kulturalnych i codziennych. Wystawa o Sljemenu naturalnie wpisuje się w taką misję muzealną, ponieważ mówi o przestrzeni, która znajduje się poza węższym centrum miasta, ale głęboko należy do historii Zagrzebia.
Muzeum Miasta Zagrzebia w przyszłym roku wchodzi w 120. rok od założenia, co nadaje tej wystawie dodatkowy kontekst instytucjonalny. Wystawy czasowe tego rodzaju uzupełniają ekspozycję stałą, ponieważ otwierają tematy, które można obserwować z wielu stron i przez różne rodzaje materiałów. Sljeme jest pod tym względem wdzięcznym tematem: jednocześnie jest punktem geograficznym, przestrzenią rekreacyjną, znakiem kulturowym, wspomnieniem dzieciństwa, sceną sportową i przedmiotem historii turystyki górskiej. Podejście muzealne pozwala połączyć te poziomy w jedną czytelną całość. Zwiedzający otrzymuje przy tym nie tylko informację o tym, dokąd chodzono i jak uprawiano turystykę górską, lecz także wgląd w to, jak powstawało poczucie, że Medvednica jest “miejską” górą.
Wystawa dostępna do 20 września
Według Zagrzebskiej Wspólnoty Turystycznej i zapowiedzi Muzeum Miasta Zagrzebia wystawa znajduje się w programie od 15 maja do 20 września 2026 roku w Muzeum Miasta Zagrzebia. Informacje opublikowane w zapowiedziach potwierdzają, że jest to wystawa zwracająca się do szerokiej publiczności, od odwiedzających zainteresowanych historią Zagrzebia po tych, których przyciągają turystyka górska, rekreacja i dziedzictwo kulturowe Medvednicy. Ponieważ jest to wydarzenie trwające kilka miesięcy, wizytę w Muzeum można połączyć ze zwiedzaniem przestrzeni Górnego Miasta, ekspozycji stałej lub wyjazdem w kierunku Medvednicy. Dla tych, którzy planują dłuższy pobyt w mieście, zwłaszcza w miesiącach letnich, praktyczne mogą być także oferty zakwaterowania w Zagrzebiu, niezależnie od tego, czy przyjeżdżają przede wszystkim z powodu muzeum, góry czy szerszej oferty kulturalnej miasta.
Wystawa o Sljemenu pojawia się w chwili, gdy w przestrzeni publicznej coraz częściej mówi się o znaczeniu dostępnej natury, ochronie obszarów chronionych i potrzebie jakościowego czasu wolnego. Jednak jej wartość tkwi nie tylko w aktualności tych tematów, lecz także w zdolności przypomnienia, jak dzisiejsze nawyki powstawały stopniowo. Każde wyjście na Medvednicę opiera się na warstwach wcześniejszych doświadczeń: na pierwszych zorganizowanych wycieczkach, pracy stowarzyszeń turystycznych, budowie schronisk, urządzaniu szlaków, rozwoju transportu i osobistych historiach przekazywanych w rodzinach i między przyjaciółmi. Muzeum Miasta Zagrzebia tą wystawą nie ukazuje Sljemena jako odległego szczytu, lecz jako miejsce, w którym historia miasta trwa dalej poza jego ulicami. Dlatego Na Sljeme! Opowieści z Góry Zagrzebskiej nie jest tylko wystawą o górze, lecz także opowieścią o sposobie, w jaki jedno miasto rozpoznaje własny krajobraz.
Źródła:
- Muzeum Miasta Zagrzebia – zapowiedź wystawy “Na Sljeme! Opowieści z Góry Zagrzebskiej”, data otwarcia, czas trwania i opis ram tematycznych (link)
- Zagrzebska Wspólnota Turystyczna / InfoZagreb – kalendarzowa zapowiedź wydarzenia i potwierdzenie terminu trwania wystawy (link)
- Park Przyrody Medvednica – oficjalny opis Medvednicy jako przestrzeni, w której przenikają się wartości przyrodnicze i kulturowo-historyczne (link)
- Ochrona Przyrody – dane o ogłoszeniu Parku Przyrody Medvednica, powierzchni chronionego obszaru i podstawowych cechach przyrodniczych (link)
- Chorwacki Związek Górski – dane o zebraniu założycielskim Chorwackiego Towarzystwa Górskiego w 1874 roku i historycznym kontekście zorganizowanej turystyki górskiej (link)
- Muzeum Miasta Zagrzebia – dane o założeniu muzeum, ekspozycji stałej i przedstawieniu historii Zagrzebia (link)