Turcja włącza sport do dużej zielonej inicjatywy: zero odpadów wchodzi do systemu olimpijskiego
W połowie sierpnia w Stambule rozpoczęto nowy etap tureckiej polityki zero odpadów, tym razem ukierunkowany na obiekty sportowe, zawody, obozy i osoby uczestniczące w systemie olimpijskim. Turecki Narodowy Komitet Olimpijski, czyli Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi (TMOK), oraz Fundacja Zero Odpadów, Sıfır Atık Vakfı, podpisały 13 sierpnia 2026 r. dwuletni protokół współpracy, którego celem jest ograniczenie powstawania odpadów, usprawnienie selektywnej zbiórki i recyklingu oraz bardziej efektywne wykorzystywanie energii, materiałów i innych zasobów w sporcie. Według komunikatu Fundacji porozumienie podpisali prezes TMOK Veli Ozan Çakır oraz prezes Fundacji Samed Ağırbaş. Program obejmie nie tylko kierownictwa instytucji sportowych, lecz także sportowców, trenerów, przedstawicieli federacji, organizatorów zawodów i innych uczestników ruchu olimpijskiego. W ten sposób polityka środowiskowa ma zostać przeniesiona z systemów administracyjnych i komunalnych do obszaru, który codziennie dociera do dużej liczby ludzi i szczególnie silnie oddziałuje na młodszą publiczność.
Porozumienie nie przewiduje jednej symbolicznej kampanii, lecz szereg praktycznych działań, które mają być realizowane przez dwa lata. Fundacja Zero Odpadów podaje, że w Domu Olimpijskim TMOK i innych obiektach sportowych wspierane będą segregowanie odpadów w miejscu ich powstawania, rozwój systemów recyklingu, ograniczanie marnotrawstwa oraz bardziej efektywne wykorzystywanie zasobów. Podczas krajowych i międzynarodowych zawodów, obozów sportowych i innych wydarzeń planowane są działania komunikacyjne i edukacyjne, które mają zachęcać do bardziej zrównoważonej konsumpcji oraz bardziej odpowiedzialnych zachowań odwiedzających i uczestników. Przewidziano również seminaria, warsztaty, programy edukacyjne oraz rozwój obiektów pilotażowych i modeli bardziej zrównoważonej organizacji wydarzeń sportowych. Partnerzy chcą, aby skuteczne praktyki były następnie przenoszone do innych organizacji, zamiast pozostawać ograniczone do kilku lokalizacji.
Od segregacji odpadów do nowych standardów wydarzeń sportowych
Centralna część projektu dotyczy zmiany codziennego funkcjonowania obiektów i organizacji sportowych. Według protokołu przedstawionego przez Fundację celem nie jest jedynie ustawienie dodatkowych pojemników na odpady, ale połączenie zamówień, konsumpcji, wykorzystania materiałów, segregacji odpadów i recyklingu w jeden spójny system. Oznacza to, że zrównoważony rozwój ma zostać uwzględniony w planowaniu zawodów i obozów jeszcze przed rozpoczęciem wydarzenia, a nie dopiero po powstaniu odpadów. Takie podejście może obejmować wybór opakowań i materiałów eksploatacyjnych, ilości żywności i napojów, sposób wykorzystania produktów promocyjnych, logistykę, ponowne użycie sprzętu oraz jaśniejsze instrukcje dla uczestników. Partnerzy nie opublikowali jeszcze szczegółowych standardów operacyjnych dla poszczególnych obiektów i zawodów, dlatego obecnie nie można ocenić, o ile uda się ograniczyć ilość odpadów lub zużycie zasobów w pierwszym etapie.
W systemie sportowym ważna będzie również część edukacyjna. Fundacja podaje, że poprzez olimpijskie programy edukacyjne i działania związane z rozwojem sportowców tematy zrównoważonego rozwoju i zero odpadów będą przekazywane sportowcom, trenerom oraz przedstawicielom federacji sportowych. Daje to projektowi szerszy zasięg niż techniczne zarządzanie odpadami, ponieważ sportowcy i trenerzy mogą przenosić te same wzorce zachowań do klubów, społeczności lokalnych i własnych wystąpień publicznych. Prezes TMOK Veli Ozan Çakır przy okazji podpisania porozumienia podkreślił, że nie postrzega sportu wyłącznie przez pryzmat wyników i międzynarodowych zawodów, ale również jako przestrzeń, w której sportowcy rozwijają się jako osoby mogące swoim zachowaniem stanowić przykład dla innych. Samed Ağırbaş, prezes Fundacji Zero Odpadów i wysoki czempion klimatyczny COP31, przekazał, że celem jest stworzenie ekosystemu sportowego, w którym nie tylko ogranicza się odpady, ale jednocześnie zapobiega marnotrawstwu i rozwija kulturę zrównoważonego życia.
Sport staje się kanałem komunikacji dla polityki zero odpadów
Wybór sportu jako kolejnego obszaru rozszerzania inicjatywy nie jest przypadkowy. Zawody sportowe gromadzą dużą liczbę ludzi na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, przez co w krótkim czasie rośnie konsumpcja żywności i napojów, wykorzystanie opakowań, transport, zużycie energii oraz ilość odpadów. Jednocześnie sport ma silne oddziaływanie komunikacyjne: zachowania sportowców, klubów i organizatorów często przenoszą się daleko poza same stadiony i hale. Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska w ostatnich latach zwraca uwagę, że duże wydarzenia sportowe mogą wytwarzać znaczne ilości odpadów, ale również że dużej części tego obciążenia można uniknąć dzięki lepszemu planowaniu, ponownemu użyciu i podejściom gospodarki o obiegu zamkniętym. Z tego powodu działania takie jak ograniczanie plastiku jednorazowego użytku, opakowania zwrotne, selektywna zbiórka i bardziej zrównoważone zamówienia coraz częściej pojawiają się w planach organizatorów dużych międzynarodowych zawodów.
Międzynarodowy Komitet Olimpijski od lat traktuje zrównoważony rozwój jako część strategicznego rozwoju ruchu olimpijskiego. W jego wytycznych dla organizacji sportowych wśród kluczowych tematów znajdują się zarządzanie zrównoważonym rozwojem, odpowiedzialne zamówienia, ograniczanie plastiku i odpadów oraz tworzenie bardziej cyrkularnego systemu, w którym materiały są ponownie wykorzystywane i poddawane recyklingowi. W ramach programu Sustainability Essentials IOC opublikował specjalne praktyczne przewodniki dla narodowych komitetów olimpijskich, federacji międzynarodowych i organizatorów wydarzeń sportowych. Turecki projekt wpisuje się więc w szerszy międzynarodowy kierunek, jednak jego rzeczywiste znaczenie będzie zależało od tego, czy uzgodnione działania staną się mierzalnymi standardami w obiektach i podczas wydarzeń oraz czy wyniki będą regularnie monitorowane publicznie. Na razie opublikowano cele, obszary współpracy i plan edukacyjny, natomiast nie przedstawiono konkretnych wskaźników skuteczności dla poszczególnych lokalizacji.
Projekt opiera się na inicjatywie rozpoczętej w 2017 r.
Turecka polityka zero odpadów rozwija się instytucjonalnie od 2017 r., kiedy pod patronatem Emine Erdoğan uruchomiono ogólnokrajowy projekt ukierunkowany na zapobieganie powstawaniu odpadów, selektywną zbiórkę oraz zwiększenie odzysku materiałów. Według danych tureckiego Ministerstwa Środowiska, Urbanizacji i Zmian Klimatu wskaźnik odzysku odpadów wzrósł z około 13 procent w 2017 r. do 37,53 procent do końca 2025 r. Ministerstwo podaje, że od początku projektu do końca 2025 r. do gospodarki przywrócono łącznie około 90 milionów ton odpadów nadających się do wykorzystania, a wartość ekonomiczną tych działań szacuje na 365 miliardów lir tureckich. W tych samych oficjalnych danych wymieniono również oszczędności energii, wody i produktów ropopochodnych oraz ograniczenie emisji gazów cieplarnianych związane z ponownym użyciem i recyklingiem. Są to liczby publikowane przez właściwe ministerstwo w ramach monitorowania programu krajowego.
Rząd chce dodatkowo zwiększyć wskaźnik odzysku odpadów. Ministerstwo wyznaczyło cel na poziomie 60 procent do 2035 r. oraz 70 procent do 2053 r. Rozszerzenie koncepcji na sport można więc postrzegać jako część próby realizacji krajowych celów nie tylko poprzez systemy komunalne i przemysł, ale także poprzez instytucje mające duży wpływ społeczny. Obiekty sportowe mogą przy tym służyć jako widoczne miejsca testowania nowych nawyków, ponieważ spotykają się w nich organizatorzy, dostawcy, sportowcy i publiczność. Jeśli projekty pilotażowe pokażą, że można ograniczyć konsumpcję i ilość odpadów bez zakłócania organizacji zawodów, takie rozwiązania będzie można łatwiej przenosić na inne stadiony, hale, obozy i centra sportowe. Właśnie dlatego protokół przewiduje wymianę danych, materiałów specjalistycznych, badań akademickich i doświadczeń pomiędzy TMOK a Fundacją.
Zero odpadów zyskuje również międzynarodowy wymiar klimatyczny
W ostatnich latach Turcja próbowała przenieść koncepcję zero odpadów także na poziom międzynarodowy. Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 14 grudnia 2022 r. ogłosiło 30 marca Międzynarodowym Dniem Zero Odpadów, obchodzonym od 2023 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych podkreślała przy tym rolę Turcji i Emine Erdoğan w promowaniu tej tematyki, a Emine Erdoğan przewodniczy Radzie Doradczej Wybitnych Osobistości ONZ ds. Zero Odpadów. W dokumentach ONZ inicjatywa jest wiązana ze zrównoważoną produkcją i konsumpcją, zapobieganiem powstawaniu odpadów, ponownym użyciem produktów i rozwojem gospodarki o obiegu zamkniętym. Włączenie sportu do tureckiego programu ma więc również wymiar polityki zagranicznej, ponieważ następuje w roku, w którym Turcja obejmuje wiodącą rolę w najważniejszym corocznym procesie globalnych negocjacji klimatycznych.
COP31, 31. Konferencja Stron Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, odbędzie się w Antalyi od 9 do 20 listopada 2026 r., co potwierdziła UNFCCC. Turecki minister środowiska, urbanizacji i zmian klimatu Murat Kurum został mianowany desygnowanym przewodniczącym konferencji, natomiast Turcja i Australia współpracują w ramach specjalnego modelu prezydencji, w którym Australia kieruje negocjacyjną częścią procesu. W czerwcu 2026 r. turecka prezydencja COP31 przedstawiła globalną agendę działań klimatycznych, wśród której celów znajdują się ograniczenie wzrostu globalnej ilości odpadów do 2035 r. oraz zwiększenie udziału cyrkularnego wykorzystania materiałów. UNFCCC ogłosiła wówczas, że prezydencja chce uczynić zero odpadów, ograniczenie metanu i gospodarkę o obiegu zamkniętym bardziej widocznymi elementami wdrażania polityki klimatycznej. Partnerstwo komitetu olimpijskiego i Fundacji wpisuje się zatem zarówno czasowo, jak i merytorycznie w priorytety, które Ankara chce podkreślić przed konferencją w Antalyi.
Dwuletnie porozumienie powinno wypracować modele możliwe do rozszerzenia
W celu realizacji projektu przewidziano mechanizm koordynacyjny między TMOK a Fundacją Zero Odpadów. Partnerzy mają wspólnie planować, realizować i oceniać działania, a w razie potrzeby wymieniać dane, dokumentację, źródła eksperckie i materiały edukacyjne. Planowane są wspólne projekty podczas krajowych i międzynarodowych wydarzeń sportowych, aby rozwijać i rozpowszechniać przykłady dobrych praktyk. W pierwszym etapie szczególna uwaga zostanie poświęcona Domowi Olimpijskiemu i innym obiektom sportowym związanym z TMOK, gdzie mają być testowane konkretne działania dotyczące segregacji odpadów, recyklingu i bardziej efektywnego wykorzystania zasobów. Założeniem jest, aby lokalizacje pilotażowe służyły jako model przed szerszym zastosowaniem w systemie sportowym.
Porozumienie nie oznacza przy tym, że każde wydarzenie sportowe w Turcji automatycznie przejdzie na jednolity standard zero odpadów. Publicznie przedstawiony dokument mówi o współpracy, rozwoju modeli, edukacji i rozpowszechnianiu praktyk, lecz nie publikuje wiążących limitów dla wszystkich federacji sportowych ani terminów dotyczących poszczególnych redukcji odpadów. To właśnie konkretne kryteria, sposób pomiaru i publiczne publikowanie wyników będą ważne dla oceny skuteczności projektu po pierwszych wdrożeniach pilotażowych. Jeżeli wprowadzone zostaną porównywalne wskaźniki, takie jak ilość odpadów na odwiedzającego, udział selektywnie zebranych materiałów, udział ponownie wykorzystanego sprzętu czy ograniczenie opakowań jednorazowych, możliwa będzie bardziej przejrzysta ocena efektów inicjatywy. Na razie nacisk położony jest na budowę systemu i zmianę zachowań, a nie na z góry ogłoszone zobowiązania liczbowe.
Sport jako przestrzeń zmiany codziennych nawyków
Najszerszym celem sygnatariuszy jest przekształcenie sportu w widoczny kanał kultury zrównoważonego rozwoju. Oznacza to, że działania środowiskowe nie powinny ograniczać się do personelu technicznego obiektów, ale powinny być rozumiane i stosowane przez sportowców, trenerów, organizatorów i publiczność. Jeśli takie podejście zakorzeni się w regularnej działalności klubów i federacji, jego wpływ może być większy niż sama ilość materiałów poddanych recyklingowi, ponieważ nawyki przenoszą się na codzienne życie poza obiektami sportowymi. Z drugiej strony zrównoważony charakter dużych wydarzeń nie zależy wyłącznie od odpadów: ważne są także transport, energia, budownictwo, zamówienia, zużycie wody i całkowity ślad węglowy. Dlatego długoterminowa ambicja projektu będzie oceniana pod kątem tego, czy koncepcja zero odpadów zostanie powiązana z innymi elementami odpowiedzialnej środowiskowo organizacji sportu.
Dwuletni protokół daje TMOK i Fundacji okres, w którym mogą testować metody, edukować uczestników i standaryzować procedury przed ewentualnym rozszerzeniem ich na większą liczbę organizacji sportowych. W chwili, gdy Turcja przygotowuje COP31 i jednocześnie dąży do zwiększenia krajowego wskaźnika odzysku odpadów, sport staje się dodatkową platformą demonstracji polityki, która od 2017 r. przekształciła się z projektu krajowego w temat o międzynarodowym znaczeniu politycznym. To, czy nowy model pozostanie przede wszystkim edukacyjny, czy doprowadzi do mierzalnego ograniczenia odpadów i zużycia zasobów, pokażą wyniki projektów pilotażowych i sposób, w jaki obie instytucje będą je publicznie oceniać. Zgodnie z obecnie opublikowanym planem pierwszym krokiem będzie wprowadzenie bardziej zrównoważonych praktyk w Domu Olimpijskim i innych obiektach sportowych, po czym sprawdzone rozwiązania mają być rozpowszechniane poprzez zawody, obozy i programy edukacyjne. W ten sposób sport w Turcji otrzymuje nową rolę: obok funkcji rywalizacyjnej i społecznej powinien stać się również praktycznym poligonem dla kultury bardziej efektywnego wykorzystywania zasobów i ograniczania odpadów.
Źródła:
- Sıfır Atık Vakfı – oficjalny komunikat z 13 sierpnia 2026 r. dotyczący protokołu z Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi, obszarów współpracy, edukacji, projektów pilotażowych i dwuletniego okresu obowiązywania porozumienia (link)
- Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi – oficjalna strona TMOK z komunikatem o rozszerzeniu podejścia zero odpadów na system sportowy i olimpijski (link)
- Tureckie Ministerstwo Środowiska, Urbanizacji i Zmian Klimatu – oficjalne dane dotyczące wskaźnika odzysku odpadów, ilości materiałów poddanych recyklingowi oraz celów na lata 2035 i 2053 (link)
- UNFCCC – oficjalne potwierdzenie mianowania Murata Kuruma desygnowanym przewodniczącym COP31 oraz terminów konferencji w Antalyi od 9 do 20 listopada 2026 r. (link)
- UNFCCC – publikacja globalnej agendy działań klimatycznych prezydencji COP31, obejmującej cele związane z odpadami i gospodarką o obiegu zamkniętym (link)
- Organizacja Narodów Zjednoczonych – informacje o ogłoszeniu 30 marca Międzynarodowym Dniem Zero Odpadów i międzynarodowych ramach inicjatywy (link)
- UN-Habitat – oficjalne informacje o Radzie Doradczej Wybitnych Osobistości ds. Zero Odpadów oraz roli Emine Erdoğan jako przewodniczącej rady (link)
- Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska – kontekst dotyczący odpadów podczas dużych wydarzeń sportowych oraz stosowania podejścia cyrkularnego w sporcie (link)
- Międzynarodowy Komitet Olimpijski – wytyczne Sustainability Essentials dotyczące zarządzania zrównoważonym rozwojem, odpowiedzialnych zamówień, plastiku i gospodarki o obiegu zamkniętym w sporcie (link)