Letnia szkoła gwary grobnickiej ponownie gromadzi najmłodszych strażników rodzimej mowy
Od 24 do 28 sierpnia 2026 roku w Kasztelu w Grad Grobnik będzie odbywać się Letnia szkoła gwary grobnickiej, pięciodniowy program przeznaczony dla dzieci w wieku szkoły podstawowej, który łączy naukę lokalnego idiomu z zabawą, twórczością i wspólnym spędzaniem czasu. Warsztaty będą odbywać się codziennie od godziny 10 do 12, a zakończenie programu zostanie uświetnione występem w sobotę 29 sierpnia, w późnych godzinach popołudniowych. Zgodnie z zapowiedzią organizatorów dzieci przedstawią wtedy rodzicom, członkom rodzin i innym odwiedzającym to, czego nauczyły się i co przygotowały w ciągu tygodnia. Udział jest bezpłatny, jednak zgłoszenie jest obowiązkowe, a rodzice przywożą dzieci do Kasztelu w Grad Grobnik. Program łączy w ten sposób praktyczne poznawanie gwary grobnickiej z ideą, że dziedzictwo językowe najlepiej zachowuje się wtedy, gdy jest aktywnie używane i przekazywane nowym pokoleniom.
Szkołę organizują Katedra Čakavskiego Saboru Grobnišćiny oraz Klub Studentów Kroatystyki, przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Mediów Republiki Chorwacji oraz Gminy Čavle. Zgodnie z opublikowaną zapowiedzią tegoroczny program poprowadzą studentki kroatystyki Laura Lukanić i Matea Škalamera, które opracowały zajęcia w taki sposób, aby dzieci nie były jedynie biernymi słuchaczami. Nacisk położono na naukę poprzez rozmowę, zabawę, zadania kreatywne i wspólną pracę, czyli na sytuacje, w których słowa i formy lokalnej gwary można od razu wykorzystać. Takie podejście jest szczególnie ważne w przypadku dziedzictwa niematerialnego, którego wartość zachowuje się nie tylko poprzez dokumentowanie, lecz także poprzez rzeczywiste używanie go we wspólnocie. Właśnie dlatego końcowy występ nie jest wyłącznie uroczystym dodatkiem do programu, lecz okazją do przeniesienia tego, czego nauczono się podczas warsztatów, przed rodzinę i szerszą publiczność.
Pięć dni nauki poprzez zabawę i twórczość
W ciągu pięciu dni uczestnicy będą poznawać cechy charakterystyczne gwary grobnickiej oraz sposoby, w jakie można jej używać w codziennym wypowiadaniu się. Organizatorzy chcą przy tym pokazać, że lokalna gwara nie jest jedynie pozostałością przeszłości ani przedmiotem specjalistycznych badań, lecz żywą formą komunikacji, która może być interesująca także dla dzieci dorastających w całkowicie innym środowisku medialnym i edukacyjnym niż wcześniejsze pokolenia. Nauka poprzez zabawę i działania twórcze pozwala powiązać cechy językowe z konkretnym doświadczeniem, a nie wyłącznie z listą słów czy zasad gramatycznych. Taki program jednocześnie otwiera przestrzeń do rozmowy o tym, dlaczego istnieją różne lokalne gwary, jak się zmieniają i co się dzieje, gdy młodsi użytkownicy korzystają z nich coraz rzadziej. Końcowy występ 29 sierpnia powinien pokazać właśnie ten praktyczny wymiar szkoły - język, który jest wypowiadany, przekazywany i dzielony z innymi.
Ministerstwo Kultury i Mediów w swoich wytycznych dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego zalicza do jego obszarów przekaz ustny, formy wyrazu i sposoby mówienia, a jako ważne formy ochrony wymienia przekazywanie wiedzy, warsztaty, edukację formalną i nieformalną oraz prezentowanie dobra kultury we wspólnocie i przestrzeni publicznej. W tym kontekście Letnią szkołę można traktować jako konkretny przykład przekazywania dziedzictwa pokoleniu, które będzie decydować, czy poszczególne lokalne wyrażenia pozostaną w codziennym użyciu. W programach ochrony Ministerstwo szczególnie podkreśla współpracę nosicieli dziedzictwa z instytucjami specjalistycznymi, kulturalnymi i edukacyjnymi, a także dokumentowanie i prezentowanie dóbr niematerialnych. Program grobnicki łączy przy tym stowarzyszenie kulturalne z przyszłymi specjalistami w zakresie języka chorwackiego, samorządem lokalnym i państwowymi instytucjami kultury. Dzięki temu szkoła zyskuje znaczenie wykraczające poza jednorazowe letnie warsztaty.
Gwara grobnicka jako chronione dziedzictwo
Katedra Čakavskiego Saboru Grobnišćiny podaje, że ochrona, zachowanie i promowanie gwary grobnickiej należą do podstawowych celów jej działalności. W ciągu dziesięcioleci stowarzyszenie łączyło ten cel z działalnością wydawniczą, konferencjami naukowymi, programami muzycznymi i scenicznymi oraz pracą z dziećmi i młodzieżą. Szczególne miejsce w dokumentowaniu idiomu zajmuje książka Gwara grobnicka XX wieku - gramatyka i słownik, napisana przez Ivę Lukežić i Sanję Zubčić, a wydana przez Katedrę w 2007 roku. Dzieło systematycznie opisuje system językowy używany w XX wieku przez mieszkańców Grobnišćiny i obejmuje opis gramatyczny oraz materiał słownikowy. Katedra podkreśla, że właśnie wieloletnia specjalistyczna praca nad dokumentowaniem grobnickiej czakawszczyzny odegrała ważną rolę w stworzeniu podstaw do objęcia jej ochroną jako niematerialnego dobra kultury Republiki Chorwacji.
Badania naukowe pokazują również, że gwara grobnicka, podobnie jak każdy żywy idiom, ulega zmianom. W pracy dotyczącej zmian językowych w gwarze grobnickiej Sanja Zubčić i Darja Šupljika analizowały zmiany na poziomie fonologicznym, morfologicznym i składniowym, porównując bardziej współczesny korpus ze stanem opisanym dla XX wieku. Autorki podkreślają przy tym, że zmiany są szczególnie widoczne na poziomie leksykalnym, który jest najbardziej otwarty na wpływy i wprowadzanie nowych elementów. Takie ustalenia stanowią dodatkowy kontekst dla programów skierowanych do dzieci: celem ochrony nie jest zamrożenie gwary w jednej historycznej postaci, lecz zwiększenie szansy, że pozostanie ona obecna w rzeczywistej komunikacji. Warsztaty mają więc sens właśnie jako miejsce, w którym udokumentowany materiał językowy wraca do użytkowników i potencjalnych nowych użytkowników.
Katedra od ponad trzech dekad łączy Kasztel z dziedzictwem
Katedra Čakavskiego Saboru Grobnišćiny została założona 28 lipca 1992 roku, a według danych samej Katedry w jej utworzeniu uczestniczyli przedstawiciele Uniwersytetu w Rijece, Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki, Matica hrvatska, Čakavskiego Saboru oraz ówczesnych władz lokalnych. Jej siedziba znajduje się w grobnickim Kasztelu, którym zarządza od kwietnia 1994 roku na podstawie umowy z Gminą Čavle. Wśród swoich głównych działań Katedra wymienia opiekę nad Kasztelem jako chronionym dziedzictwem materialnym, badanie i promowanie dziedzictwa kulturowego Grobnika oraz w szczególności ochronę gwary grobnickiej. W ciągu dziesięcioleci w Kasztelu rozwinięto działalność muzealną, galeryjną, wydawniczą, muzyczną i edukacyjną. Letnia szkoła wpisuje się więc w szerszy model, w którym ta sama historyczna przestrzeń służy zarówno ochronie dziedzictwa materialnego, jak i przekazywaniu kultury niematerialnej.
Praca z młodzieżą nie jest nowym elementem tego podejścia. Katedra na swoich stronach internetowych odnotowuje różne projekty, w których dzieci uczestniczyły w działaniach muzycznych, scenicznych i językowych, a także konkursy na uczniowskie utwory literackie pisane w gwarach czakawskich. W lipcu 2026 roku w Kasztelu odbył się również program finałowy letniego obozu Strażnicy Kultury, który łączył dla dzieci teatr, taniec, debatę, głagolicę oraz poznawanie dziedzictwa kulturowego. Takie programy pokazują ciągłość idei, że dziedzictwo najskuteczniej przekazuje się wtedy, gdy młodym ludziom nie przedstawia się go jedynie jako czegoś, co należy szanować, lecz jako materiał, z którym mogą pracować, tworzyć i komunikować się. Letnia szkoła gwary grobnickiej jeszcze bardziej zawęża tę ideę do języka, ale jednocześnie łączy ją z tożsamością, doświadczeniem rodzinnym i lokalną pamięcią kulturową.
Kasztel jako sala lekcyjna poza tradycyjną szkołą
Miejsce organizacji nadaje programowi dodatkową symbolikę. Organizacja Turystyczna Čavle opisuje Kasztel Grad Grobnik jako historyczną twierdzę położoną w strategicznie ważnym miejscu nad Polem Grobnickim, której widoczne dziś części pochodzą głównie z okresu między XV a XVII wiekiem. W ciągu dziejów Kasztel pełnił funkcję obronną i mieszkalną, natomiast obecnie działają w nim placówki kulturalne i interpretacyjne, w tym galeria, muzeum regionalne oraz Centrum Interpretacyjne Szlakami Frankopanów. Przestrzeń jest w ciągu roku wykorzystywana na wystawy, koncerty, prezentacje, warsztaty i inne wydarzenia. W takim otoczeniu warsztat językowy zyskuje bezpośredni związek z miejscem, w którym ta sama tożsamość kulturowa kształtowała się i była przekazywana przez stulecia.
Grad Grobnik leży na wzgórzu nad Polem Grobnickim, na zapleczu północnego Adriatyku i w pobliżu Rijeki. Historyczny Kasztel jest jednym z rozpoznawalnych lokalnych punktów kultury, a jego współczesna funkcja wykracza poza klasyczne zwiedzanie historycznej budowli. Dla uczestników szkoły staje się tymczasową salą lekcyjną, w której mowę można powiązać z konkretną przestrzenią, opowieściami, nazwami miejsc i lokalną historią. Dla rodzin przyjeżdżających do Grad Grobnik z innych miejsc ze względu na program informacje praktyczne są więc równie ważne jak treści kulturalne: warsztaty zaczynają się o godzinie 10 i kończą w południe, a rodzice odpowiadają za przywiezienie i odebranie dzieci. Odwiedzający, którzy w związku z programem planują dłuższy pobyt w okolicy, mogą przejrzeć oferty noclegów w okolicach Grobnika.
Dlaczego przekazywanie gwary dzieciom jest ważne
Ochrona gwary nie kończy się na wpisaniu jej do oficjalnych rejestrów, wydaniu słowników ani nagrywaniu materiałów archiwalnych. Ministerstwo Kultury i Mediów w objaśnieniu procedur ochrony niematerialnego dziedzictwa podkreśla, że dziedzictwo to obejmuje wiedzę, wykonania, formy wyrazu, umiejętności i praktyki, które wspólnoty uznają za część własnej kultury. Oznacza to, że nosicielem dziedzictwa jest przede wszystkim wspólnota, która z niego korzysta i je przekazuje. Jeżeli określona gwara wycofuje się z rodzin, zabaw, codziennych rozmów i wydarzeń publicznych, jej dokumentacja może pozostać niezwykle cenna dla nauki, lecz zmniejsza się jej funkcja jako żywego środka komunikacji. Właśnie na tej różnicy między językiem udokumentowanym a aktywnie używanym opiera się znaczenie pracy z dziećmi.
W ostatnich latach Katedra łączyła ochronę grobnickiej czakawszczyzny również z cyfryzacją i gromadzeniem materiału toponimicznego. W lutym 2026 roku przedstawiono kontynuację prac nad Atlasem Toponomastycznym Grobnišćiny, projektem polegającym na zbieraniu i opisywaniu tradycyjnych nazw miejsc, obszarów, pól, dróg, źródeł i innych lokalizacji. Według Iva Bogovića, kierownika działalności programowej Katedry, którego słowa przytoczył Novi list, celem takich projektów jest udokumentowanie zagrożonego słownictwa i zachowanie go dla przyszłych pokoleń oraz badaczy. Letnia szkoła działa na innym, ale powiązanym poziomie: zamiast jedynie zapisywać słowa, dzieci spotykają je w sytuacji mówionej i uczą się, co znaczą. Dokumentowanie i bezpośrednie przekazywanie stają się w ten sposób dwiema częściami tej samej strategii ochrony.
Bezpłatne warsztaty z obowiązkowym zgłoszeniem
Letnia szkoła gwary grobnickiej będzie odbywać się od poniedziałku 24 sierpnia do piątku 28 sierpnia 2026 roku, codziennie od godziny 10 do 12 w Kasztelu w Grad Grobnik. Program jest przeznaczony dla dzieci w wieku szkoły podstawowej, a udział jest bezpłatny. Zgłoszenie jest obowiązkowe, a organizatorzy podali dwa adresy poczty elektronicznej do zgłoszeń: laura.lukanic@gmail.com i matea.skalamera@gmail.com. Rodzice odpowiadają za przywiezienie dzieci do Kasztelu oraz ich odebranie po warsztatach. Końcowy występ odbędzie się w sobotę 29 sierpnia, w późnych godzinach popołudniowych, natomiast dokładna godzina nie została podana w dostępnej zapowiedzi.
Letnia szkoła gwary grobnickiej
- 24-28 sierpnia 2026 roku
- codziennie od 10:00 do 12:00
- Kasztel w Grad Grobnik
- dla dzieci w wieku szkoły podstawowej
- udział jest bezpłatny, zgłoszenie jest obowiązkowe
- końcowy występ: 29 sierpnia 2026 roku w późnych godzinach popołudniowych
- zgłoszenia: laura.lukanic@gmail.com lub matea.skalamera@gmail.com
Program w Grad Grobnik bezpośrednio łączy więc trzy poziomy ochrony dziedzictwa: specjalistyczną dokumentację, działalność instytucji kultury i codzienną naukę nowych pokoleń. Gwara grobnicka została już systematycznie opisana w pracach naukowych i leksykograficznych, a Katedra od dziesięcioleci włącza ją do swoich działań kulturalnych. Mimo to długofalowa trwałość każdej lokalnej gwary zależy od tego, czy ktoś będzie nadal ją rozumieć, wypowiadać i przekazywać. Pięć dni letnich warsztatów nie może samo rozwiązać kwestii zmian językowych, ale może umożliwić dzieciom bezpośredni kontakt z mową należącą do historii przestrzeni, w której dorastają lub z którą są związane rodzinnie. Właśnie w tym praktycznym przekazie, od słowa w słowniku po słowo wypowiedziane w Kasztelu, kryje się główna idea tegorocznej Letniej szkoły.
Źródła:
- Regionalni.hr - zapowiedź Letniej szkoły gwary grobnickiej 2026, terminy, organizatorzy, prowadzące, zgłoszenia i końcowy występ (link)
- Katedra Čakavskiego Saboru Grobnišćiny - informacje o ochronie gwary grobnickiej, działalności wydawniczej i kulturalnej oraz książce Gwara grobnicka XX wieku (link)
- Katedra Čakavskiego Saboru Grobnišćiny - historia Katedry, założenie, siedziba i działalność w grobnickim Kasztelu (link)
- Ministerstwo Kultury i Mediów Republiki Chorwacji - definicja niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz procedura wpisu do Rejestru Dóbr Kultury (link)
- Ministerstwo Kultury i Mediów Republiki Chorwacji - wytyczne dotyczące ochrony, przekazywania, prezentacji oraz warsztatów związanych z niematerialnymi dobrami kultury (link)
- Uniwersytet w Rijece, Wydział Filozoficzny - informacje o pracy naukowej Zmiany językowe w gwarze grobnickiej autorstwa Sanji Zubčić i Darji Šupljiki (link)
- Organizacja Turystyczna Čavle, Grobnik - historia Kasztelu Grad Grobnik i jego współczesna funkcja kulturalna (link)
- Novi list - informacje o projekcie Atlasu Toponomastycznego Grobnišćiny oraz cyfryzacji grobnickiej czakawszczyzny (link)